Ik ben het jaar begonnen met enkele goede voornemens. Een daarvan is om dagelijks een stukje van de Stoicijnen te lezen en er mijn eigen reflecties over neer te schrijven. Ik zal wekelijks één van die stukjes kiezen en met jullie delen. Je kan het gebruiken als een inspiratie en voedingsbron voor je eigen wendbaarheid en veerkracht als persoon en leider. Ik zal daarvoor gebruik maken van de boeken van Ryan Holiday, ‘De dagelijkse stoïcijn’ en Massimo Pigliucci & Gregory Lopez, ‘Handboek voor de moderne stoïcijn’. 2000 jaren geleden werden door de stoïcijnen reeds een aantal van de grootste wijsheden in de geschiedenis van de mens bedacht en neergeschreven. Wijsheden die nog opvallend actueel zijn. Reeds veel leiders voor u lieten zich hierdoor inspireren. Het eerste stukje gaat over ‘Controle en keuze’. De belangrijkste taak in het leven is heel eenvoudig : zaken vaststellen en scheiden zodat ik duidelijk tegen mezelf kan zeggen over welke dingen van buitenaf ik geen controle heb, en welke dingen te maken hebben met keuzes waar ik wel controle over heb. Waar kijk ik dan naar voor goed en kwaad? Niet naar de dingen van buitenaf waarover ik geen controle heb, maar ik kijk naar binnen in me, naar de keuzes die ik maak. -Epictetus, Dissertationes (Discourses), 2.5.4-5 Dit is wel één van de belangrijkste gedachten van de stoïcijnen. Leer onderscheiden wat we wel of niet kunnen veranderen, waarop we wel of geen controle of invloed kunnen uitoefenen. Kies ervoor om je aandacht, tijd en energie vooral aan die zaken te geven die je zelf direct kan controleren of indirect kan beïnvloeden. Laat je niet te veel afleiden door die zaken die je niet zelf direct kan controleren of indirect beïnvloeden. Leer een helder onderscheid te maken tussen zaken die je wel of niet kan controleren of beïnvloeden. Helder waarnemen, denken en moedig handelen kan je daarbij helpen. Deze idee inspireerde ook Steven Covey tot zijn eerste van ‘de 7 eigenschappen van effectieve leiders’, ‘Wees pro-actief’. Zijn bekende cirkel van invloed en betrokkenheid gaan terug op deze gedachte. Leon Vliegen Neem vrijblijvend contact op met: info@flyconsult.eu

Het tweede stukje gaat over ‘waar je macht over hebt en geen macht over hebt’ De werkelijkheid is in twee categorieën te verdelen : wat wel in onze macht ligt en wat niet in onze macht ligt. Wel in onze macht liggen onze overtuigingen, impulsen, ons streven, ons vermijden, in één woord wat tot onze taken behoort; niet in onze macht liggen ons lichaam, bezit, onze reputatie, ambten, in één woord alles wat niet tot onze taken behoort Wat in onze macht ligt, is van nature vrij, onbelemmerd, ongehinderd; wat niet in onze macht ligt, is zwak, onderworpen, belemmerd, van een ander. -Epictetus, Handboekje, I Deze woorden van Epictetus zijn je misschien beter bekend als het gebed voor kalmte, geformuleerd door de theoloog Reinhold Niebuhr. God geve me de kalmte om de dingen te aanvaarden waarin ik niets kan veranderen De moed om de dingen te veranderen die ik kan veranderen En de wijsheid om te allen tijde het verschil tussen beide te zien Epictetus en de stoïcijnen verdelen de wereld in twee categorieën, de bekende ‘stoïcijnse tweedeling’, zoals je in de inleiding kan lezen. We gaan hier even verder in op datgene waar je wel macht over hebt. Met overtuigingen worden ‘oordelen’ of ‘meningen’ bedoeld. Onze gedachten over wat waar en niet waar is, juist en niet juist, goed of slecht. Met impulsen wordt een drang tot handelen bedoeld, een drang tot handelen gebaseerd op waardeoordelen. (en niet impulsief reageren zoals wij dat meestal gebruiken) De overtuiging en de impuls leiden tot ons ‘streven’ en ‘vermijden’, iets willen en niet willen. We oordelen, al dan niet bewust, of iets de moeite waard en zinvol is om na te streven. Bewust oordelen en kiezen of beslissen, op doordachte en doorvoelde wijze, is dan ook essentieel in het leiden van jezelf en anderen. Wij leggen graag de nadruk op doordacht en doorvoeld kiezen en beslissen, zowel de rede als de emotie hebben belangrijke informatie voor jou om je oordelen, keuzes en beslissingen mee te voeden. Hoe doordacht (en un-biased) en doorvoeld maak jij keuzes en beslissingen? Hoe objectief schat je de realiteit in, hoe goed luister jij naar wat je emoties je te vertellen hebben, welke waarde(n) volle informatie zij voor je hebben? Wij gebruiken graag een model dat de tweedeling nog een stapje verder neemt. We spreken niet alleen over cirkel van invloed en cirkel van betrokkenheid (van Steve Covey), maar maken nog een onderscheid tussen je cirkel van controle (de dingen waar jij direct invloed op kan uitoefenen), je cirkel van invloed (de zaken waar jij indirect en via anderen invloed op kan uitoefenen) en de cirkel van betrokkenheid (zaken waar jij quasi tot geen invloed op hebt). Leon Vliegen Wil je meer inspiratie voor wendbaar en veerkrachtig leiderschap? info@flyconsult.eu

Het derde stukje gaat over ‘terugblikken op de dag’ Ik zal mezelf voortdurend in de gaten houden en – heel nuttig – terugblikken op elke dag. Want dit is wat ons slecht maakt: dat geen van ons terugblikt op zijn leven. We denken alleen na over wat we gaan doen. Maar onze plannen voor de toekomst stammen uit het verleden. - Seneca, Epistulea morales (Moral letters), 83.2 Zelfobservatie- en zelfreflectie vormen één van de sterkste instrumenten en methodes om jezelf beter te leren kennen, te leren en te groeien als mens en leider. Dagelijks even terugblikken op je dag en ervaringen is een uitstekend middel om inzicht in jezelf en gebeurtenissen, en je eigen aandeel hierin te vergroten. Je kan dit doen voor een probleemsituatie en onaangename ervaring, dan wel voor een succesvolle en aangename ervaring. De kunst is om zo helder mogelijk waar te nemen, te zien wat er feitelijk gebeurd is. Wat gebeurde er, wat waren mijn gedachten, wat waren mijn gevoelens, welk gedrag stelde ik en wat was het gevolg? Helder waarnemen en zien veronderstelt dat je je eigen filter(s), oogkleppen, overtuigingen, mentale modellen van de wereld en de mens zoveel als mogelijk kan opschorten. Dat je zo zuiver en helder mogelijk de objectieve feiten kan zien, zonder te oordelen. Dat je zoveel mogelijk de ‘learner mindset’ inzet en zo weinig mogelijk de ‘judger mindset’. Dat je vanuit echte nieuwsgierigheid kijkt en jezelf goede vragen stelt. Een beetje afstand nemen kan daarbij helpen. Een dagboek bijhouden en je waarnemingen en reflecties letterlijk opschrijven is daarbij zeer helpend. Door het neer te schrijven neem je als het ware vanzelf enige afstand. Je kan ernaar kijken als waarnemer en lezer van je eigen reflecties. Je kan het ook in de tweede persoon neerschrijven. Je…. Dat helpt je nog meer om het vanuit een meta perspectief te zien. Helder waarnemen en zien, echt nieuwsgierig zijn vraagt erom dat je bias en ruis zoveel mogelijk kan doorbreken en door-zien. In onze individuele coaching’s en leiderschapsprogramma’s bieden wij coachees en deelnemers een instrument aan om hun zelfobservatie en – reflectie te ondersteunen en bevorderen. Om jezelf te ondersteunen in het de-biasen en door ruis heen te kijken kunnen we je het werk van Daniel Kahneman (Nobelprijswinaar en auteur van Thinking, fast and slow), Olivier Sibony en Cass R. Sunstein ‘Ruis’ heel erg aanraden. Om jezelf meer in een ‘learner mindset’ te brengen en minder in een ‘judger mindset’ bevelen we sterk ‘Change your questions, change your life’ van Marilee Adams aan. Leon Vliegen Interesse? info@flyconsult.eu

Het vierde stukje gaat over ‘je emoties (laten) leiden’. Wat blijft er van waarde over om waarde aan te hechten? Volgens mij dit : ons handelen en ons afzien van handelen afstemmen op de structuur van ons wezen, zoals de bedoeling is van elke studie en elke vaardigheid. (…) Wanneer je je dit eenmaal heb eigengemaakt, kun je al het andere overboord gooien. (…) Als je geen meester bent over jezelf en je hartstochten niet hebt bedwongen, zul je nooit een vrij man zijn. Je moet dan immers vol afgunst, jaloezie en argwaan de mensen in het oog houden die je jouw bezit willen afnemen. Je zult boze plannen smeden tegen degenen die bezitten waar jij naar verlangt. (…) Terwijl je door ontzag en eerbied te hebben voor je eigen verstand, respect krijgt voor jezelf. Dan zul je ook in harmonie leven met andere mensen en met de goden, dat wil zeggen, dankbaar ervaren dat zij het zijn die heersen en bevelen. -Marcus Aurelius, Overpeinzingen,6.16.2b-4a Je emoties en gevoelens hebben je iets belangrijks te vertellen. Ze signaleren dat er iets belang-rijks en waarde(n) vol voor jou in het geding is, geraakt werd en getriggered. Martha Nussbaum, een reuzin in ethische en filosofische overpeinzingen, heeft het over de rationaliteit van emoties in één van haar geweldige boeken, haar magnum opus ‘Oplevingen van het denken. Over menselijke emoties’. Emoties hebben een belangrijke functie. De evolutie heeft ons toegerust met emoties om bedreigingen, gevaar en pijn te vermijden en kansen, mogelijkheden en plezier te grijpen. Waar verlang jij naar en wat wil je echt hebben, waar heb je angst voor en wat wil je niet hebben? Ook al hebben ze een belangrijke functie, ze leiden niet altijd tot een gepaste reactie in nieuwe situaties. Hoe goed kan jij je emoties en gevoelens (h)erkennen, toelaten en accepteren, begrijpen wat ze je vertellen en kiezen of je emoties jou leiden dan wel jij je emoties kan leiden? Laat je je overspoelen door je emoties of weet je ze te kanaliseren en kies jij je respons. Ben jij meester van je eigen emoties of zijn zij jouw meester? Mentale wendbaarheid, helder zien en aangepast reageren op situaties en anderen veronderstelt dat je je emotionele wendbaarheid vergroot. Vermijden dat je emoties je waarnemingen, denkproces en beslissingen op ongepaste wijze beïnvloeden. Ga voor jezelf eens na welke (aangename of onaangename) emoties gemakkelijk met jou aan de haal gaan en hoe ze er misschien voor zorgen dat je achteraf spijt hebt van je (re)actie. Een zinvolle oefening in zelfobservatie- en reflectie. Als je meer meester wil worden van je emoties en je emotionele wendbaarheid wil versterken kunnen we je ondermeer ‘Emotional agility’ van Susan David aanraden. Het geeft je beter inzicht in emoties en handvaten om er mee aan de slag te gaan. Leon Vliegen Interesse? info@flyconsult.eu

Ik ben het niet eens met degenen die onbesuisd in een rivier duiken en die, door een turbulent leven te accepteren, dagelijks heel opgewekt met moeilijke omstandigheden worstelen. Een wijs iemand zal dat verdragen, maar hij zal er niet vrijwillig voor kiezen. Hij kiest er liever voor om in vrede te leven dan in een oorlog. -Seneca, Epistulae morales (Moral Letters), 28.7 Het is gebruikelijk om Theodore Roosevelts ‘Man in the arena’-toespraak te citeren, waarin ‘degenen wier gezicht wordt ontsierd door stof, zweet en bloed’ op een voetstuk worden geplaatst in vergelijking met de beste stuurlui die aan wal staan. In de arena treden staat hier ook voor initiatief en risico nemen, doen en durven als een ondernemer vanuit een bescheiden zelfvertrouwen. Actie, initiatief en verantwoordelijkheid nemen is zeker aan te bevelen als we om de juiste redenen en op het juiste moment in de arena treden. In die zin is het naast handelen als een ondernemer ook aangewezen om te denken als een wetenschapper en gezonde twijfel toe te laten. Je kan ook overmoedig en arrogant worden en de bal onnodig behoorlijk mis slaan. Leer jezelf beheersen en laat je passies niet met je aan de haal gaan. Oefen, oefen, oefen in zelfbeheersing. Heersen over jezelf geeft kracht en macht om te realiseren wat je echt wil bereiken. Echte onafhankelijkheid, zelfstandigheid en autonomie bestaat erin dat je ‘bewust’ kiest en beslist. Voor-denken voor je in de arena gaat staan en om de juiste redenen in de arena gaan staan. En ook dan kan het nog mis gaan. Van vallen en opstaan kan je leren, leren volhouden en volharden. Brené Brown heeft er een mooi boek aan gewijd ‘Sterker dan ooit. De wijsheid van vallen en opstaan’. Falen en vallen kunnen hevige en onplezierige emoties veroorzaken. Het boek reikt een proces en tips aan om je emoties nieuwsgierig te onderzoeken, ‘het sterk-weer-opstaan-proces’. Het gaat erom moeilijke en onaangename emoties en ongemakkelijke gevoelens in de ogen te kijken en er in alle eerlijkheid mee te worstelen. Het kan je helpen je eigen wendbaarheid en veerkracht te versterken. Het kan je doordachter en doorvoelder laten handelen als een ondernemer en denken als een wetenschapper. En je kansen op succes vergroten en je kracht om met mislukken om te gaan versterken. Ga voor jezelf eens na wanneer jij overmoedig en te enthousiast reageert op een uitdaging en mogelijkheid of daarentegen met te weinig lef en te veel reserve. Leon Vliegen Interesse? info@flyconsult.eu

Onze ziel is soms koning, en soms een tiran. Een koning doordat ze zich bezighoudt met wat eerbaar is, de gezondheid van het lichaam beschermt, en de ziel geeft geen verachterlijke of smerige bevelen. Maar een onbeheerste, door verlangens gevoede en verwende ziel verandert van een koning in die meest gevreesde en gehate persoon : een tiran. -Seneca, Epistulae morales (Moral Letters), 114.24 Wat roept het woord macht bij je op? Hoe ga jij als persoon en leider om met macht? Hoe zet jij je macht in om te bekomen wat je wil, wat je belangrijk vindt? Waardoor word je dan gedreven? De angst voor het risico niet te bekomen wat je wil of het verlangen om te krijgen wat je wil? Om te voorkomen dat macht verkeerd ingezet of misbruikt wordt is het aangewezen bewust je tegenmacht te organiseren. Als je dat nalaat zal de tegenmacht er toch komen maar misschien ondergronds gaan in de vorm van roddel, sabotage… (Volgehouden) Macht vraagt immers altijd om legitimiteit en credibiliteit. Je kan je ook afvragen welke emoties, gevoelens, gedachten en reacties machteloosheid bij je oproet. Een gevoelen van machteloosheid betekent dat we menen geen controle te hebben, geen of onvoldoende invloed te kunnen uitoefenen. We beheersen de situatie niet. Onze autonomie en vrijheid zijn in het gedrang. Ons ego kan dan ook in de weg komen zitten. Omdat we menen dat onze positie en status in het geding is. Macht op een gezonde en evenwichtige manier leren inzetten is een opdracht van elke leider. Macht gaat over het vermogen om je doelen te bereiken en verandering mogelijk te maken. Zorgvuldig omgaan met ‘macht over anderen’ is hierbij essentieel. ‘Machtsmisbruik gedijt vooral wanneer hoogmoed overneemt – de neiging om jezelf boven anderen verheven te achten en om te doen alsof anderen niet volwaardig meetellen, de neiging om hun autonomie te miskennen en niet echte naar hen te luisteren’, Martha Nussbaum, Bastions van hoogmoed. Stel jezelf eens de eerlijke vraag : wie kan, mag en durft mij tegen te spreken en (stevig) van mening te verschillen met mij. Is het ‘safe to say’, ‘safe to speak up’ In welke mate nodig jij hier echt toe uit en schep je een voldoende veilige situatie waarin mensen durven zijn wie ze zijn en zeggen wat ze denken?

Het is vrij onmogelijk om geluk te verbinden aan een verlangen naar iets wat we niet hebben. Geluk heeft alles al in zich, en net als weldoorvoede mensen zou er geen honger of dorst moeten zijn. -Epictetus, Dissertationes (Discourses),3.24.17 Ik word gelukkig ‘als’ ik slaag in …… Als je gelukkig worden en zijn afhankelijk maakt van slagen in iets, dan maak je geluk voorwaardelijk. Dat roept op zijn minst 2 vragen op : 1.Hoe werkt geluk voorwaardelijk maken? Is het helpend of net niet? 2.Welke voorwaarden kunnen en zullen jou dan gelukkig maken? Ten eerste. Misschien is het precies het voorwaardelijk maken dat geluk moeilijker maakt. Wat als je meer hier en nu kan ervaren en genieten en je niet druk maken over wat je in het verleden allemaal fout hebt gedaan en meegemaakt dat je als niet geslaagd beschouwt of dat je slagen nu en in de toekomst tegenhoudt of in de weg staat. Ten tweede. Je kan je afvragen wat jou echt gelukkig maakt. Wat is en betekent ‘echt’ slagen voor jou? Waarin wil jij slagen om gelukkig te zijn? Waar verlang jij naar, waar heb je angst voor? Wat is voor jou echt belang-rijk en zin-vol om naar te verlangen? Wat is het waard om naar te verlangen en je zorgen over te maken? Hoe kan je verlangen en zorgen maken verstandig inzetten? Je kan leren op een positieve manier om te gaan met en de kracht van verlangen benutten. Je kan leren gezond en ongezond verlangen en verwachtingen te onderscheiden. Het is belangrijk dat jij leiding geeft aan je verlangen. Het verlangen kan je immers blind maken voor de realiteit en risico’ s doen nemen die je misschien beter niet neemt. Het (ogenschijnlijke en bedrieglijke) succes kan je verblinden en overmoedig maken en tot overdreven zelfvertrouwen leiden. Je kan gaan denken dat je het succesrecept (gevonden) hebt. Laat je je drijven en leiden door je ego en verlangen naar macht en status of kan je lucide en eerlijk naar jezelf, je verlangen en de realiteit kijken? De realiteit is immers in belangrijke mate ongekend, onvoorspelbaar en onzeker. Succesrecepten bestaan niet. Als het nog nodig zou zijn kan ‘The halo effect’ van Phil Rosenzweig van IMD business school je met je voeten op de grond zetten of houden. Voor mij één van de beste management boeken die ooit geschreven werden. Eén van de mogelijke voorbeelden van zo’n belangrijke en risicovolle beslissingen zijn overnames. Ik heb bij enkele klanten reeds kunnen ervaren hoe de mogelijke voordelen en synergieën teveel gewicht krijgen en me de potentiële en reële risico’s onvoldoende (wil) zien. Omgekeerd heb ik bij meerdere coachees al ervaren dat het verlangen naar zekerheid hen kan tegenhouden om loopbaanbeslissingen te nemen die ze misschien wel willen maar niet durven nemen. Blijf denken als een wetenschapper vanuit een gezonde twijfel en tegelijkertijd durf risico nemen en handelen als een ondernemer vanuit een bescheiden zelfvertrouwen is de boodschap.

Onthoud dat het niet slechts het verlangen naar rijkdom en positie is dat ons verlaagt en neerhaalt, maar ook het verlangen naar rust, ontspanning, reizen en leren. Het maakt niet uit wat dat ding van buitenaf is, de waarde die we eraan hechten verlaagt ons tot een ander (…) waar we onze zinnen op hebben gezet, dat is ons obstakel. -Epictetus, Dissertationes (Discourses),4.4.1-2;15 Waar we naar verlangen maakt ons kwetsbaar, vooral wanneer het verlangen te groot wordt. Bovendien hangt het er maar vanaf waar je naar verlangt. In welke mate is het rijkdom, roem of macht dat je drijft, te ver drijft? Wanneer neemt instinct, opwinding het over van integriteit? Sterke emoties (grote haat, woede, obsessie…) kunnen ons doen ont-sporen, van het pad afbrengen en onszelf verliezen en anderen daarin meesleuren. Helaas is deze zin gruwelijk actueel. Bovendien heb je maar in beperkte mate controle over rijkdom, roem of macht. Toeval, geluk of pech kunnen een grotere rol spelen dan we denken. Het is in deze tijden van maakbaarheid voor velen een moeilijke en onaangename gedachte. Omstandigheden en toevallige gebeurtenissen of onverwachte veranderingen spelen mee en houden geen rekening met je gevoelens, angst en opwinding. Nassim Taleb, één van mijn favoriete schrijvers en denkers en vooral bekend van ‘De zwarte zwaan’ schreef er een boeiend en uitdagend boek over ‘Misleid door toeval. Over de rol van geluk in de economie van het leven’. Het gaat over de praktijk van risico nemen, onzekerheid en kansen. En over hoe we onvoldoende met onverwachte toevallige gebeurtenissen met grote gevolgen (in negatieve of positieve zin) rekening houden. COVID is hiervan een pijnlijk voorbeeld in negatieve zin. En wat doen rijkdom, roem en macht met jou? Gaan ze je overheersen en je zicht op de realiteit en jezelf vertroebelen? Helaas is ook deze zin gruwelijk actueel. Met macht op integere en dienende wijze omgaan is wellicht onze grootste uitdaging. Macht is hetgeen wat ons diep vanbinnen misschien het meest schrik aanjaagt. Om iets te realiseren is macht en controle nodig. Oscar David schreef er een zeer lezenswaardig en confronterend boek over, ‘Macht. Van instinct tot integriteit’. ‘Als mensen hebben we een instinct dat wil beschermen, heersen en overheersen. Macht en integriteit lijken een minder vanzelfsprekende combinatie. Als we in staat zijn om naar onze diepste waarden te handelen wanneer we keuzes maken die de toekomst van anderen beïnvloeden, laten we zien dat we macht uitoefenen met integriteit.’ (p.11) Omgaan met risico, het ongekende, onvoorspelbare en onzekere vraagt om controle en beheersing, macht dus. Om de kans op resultaat en succes te vergroten. De kans! Zekerheid bestaat immers niet. Het niet maakbare en niet beheersbare is voor vele leiders en mensen moeilijk om mee om te gaan. Wendbaar en optimaal omgaan met deze kwetsbaarheid is voor velen een belangrijke oefening. Wendbaar en integer omgaan met macht eveneens. Kwetsbaarheid en macht of kracht vormen een lemniscaat, een liggende acht. Het lemniscaat staat symbool voor het eeuwige leven en de wisselwerking van tegengestelde krachten. Hoe werkt de achtbaan voor jou? Heb jij de leiding en controle of heeft je verlangen de leiding en controle?

Het is vooral essentieel jezelf op waarde te schatten. Meestal denken we namelijk dat we meer kunnen doen dan we echt kunnen. -Seneca, Innerlijke rust, 6.2 Een belangrijke kwaliteit van een leider is de realiteit zien zoals ze is. Dat is belangrijk voor de bredere omgeving waarin jezelf en je organisatie succes wil boeken. En het begint bij jezelf. Ben je in staat om jezelf eerlijk en accuraat te beoordelen? En beoordelen is niet hetzelfde als veroordelen. Kan je eerlijk, objectief en met mildheid in de spiegel kijken of heb je, zoek je mensen die je een eerlijke spiegel kunnen, willen en durven voorhouden? Als leider heb je een zekere macht en dat maakt het niet altijd evident voor anderen om je feedback te geven en een spiegel voor te houden. Hoe kan jij ervoor zorgen dat je een voldoende veilige atmosfeer schept die mensen uitnodigt om eerlijke feedback te geven? Het ontvangen van feedback met een open blik en geest en niet defensief reageren is één van de belangrijkste zaken om de drempel om feedback te geven te verlagen. Zoals een van onze klanten vorige week zei : we willen beter worden in feedback en het eerste waaraan we gaan werken is ‘feedback ontvangen’. Een rijke feedback omgeving scheppen is één van de belangrijkste zaken die je als leider kan doen. Het kan mensen helpen om niet in de valkuil te trappen van zichzelf te overschatten maar evenmin te onderschatten. Het kan helpen blinde vlekken te zien, patronen (van gedachten en overtuigingen – gevoelens en gedrag) te ontdekken waarvan je je niet bewust bent. Ook overtuigingen over wie je bent en wat je (goed of minder goed) doet. Veelal merken we dat dit gedreven wordt door de wens om aan de al dan niet reële verwachtingen van anderen te voldoen. Geregeld hebben we coachees of leiders in onze leiderschapsprogramma’s die zichzelf verplichten tot bepaalde zaken omdat ze daarmee willen voldoen aan verwachtingen. Toets je verwachtingen. Vraag je af of je er echt aan wil voldoen. En waarom? Bescheiden zelfvertrouwen en gezonde twijfel blijven een belangrijke sleutel.

Een gedachte die je dikwijls koestert zal je manier van denken beïnvloeden, want de ziel wordt gekleurd door jouw denkbeelden. -Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 5.16 Als je een gedachte maar voldoende herhaalt of sterk genoeg gelooft wordt het een overtuiging die ‘de’ waarheid lijkt te zijn. Het risico bestaat dat je je niet meer openstelt voor een andere gedachte, overtuiging of waarheid. Ze gaan dan functioneren als een filter waarmee je naar de werkelijkheid kijkt. Je ziet maar wat je filter toelaat om te zien. Bovendien kan ‘confirmation-bias’ ertoe bijdragen dat we vooral die zaken zien en ervaren die onze gedachten en overtuigingen bevestigen, en niet die zaken die ze tegenspreken. Je gedachten en overtuigingen (op zijn minst tijdelijk) opschorten kan een manier zijn om je open te stellen voor een andere interpretatie en waarheid. Echte en oprechte nieuwsgierigheid veronderstelt dat je je gedachten, overtuigingen en waarheden kan loslaten en onderzoeken. Zoals een (goede) wetenschapper hypotheses test. Je assumpties en veronderstellingen in vraag stellen en checken is één van de belangrijkste adviezen die we coachees en deelnemers aan onze leiderschapsprogramma’s meegeven. Ze kunnen namelijk leiden tot verkeerde beslissingen en een rem op verandering gaan vormen. Verandering betekent risico’s nemen, zekerheden loslaten en het ongekende, onvoorspelbare en onzekere binnentreden. En de angst om de mogelijkheid op falen te overstijgen. Bv. Zie ik mezelf eerder als slachtoffer dan schepper? Heb ik eerder een fixed mindset of een growth mindset? Hoe ervaar en interpreteer ik falen? Is het een bevestiging van het feit dat ik eerder een slachtoffer ben van de situatie en anderen of van het feit dat ik denk minder talent te hebben? Of… Een van mijn coachees gebruikte afgelopen week een zeer mooie quote en herkadering van falen. ‘failure is just a temporary state’ Adam Grant heeft er een mooi boek aan gewijd, ‘Think again’, over de capaciteit om te herdenken en te ontleren. En de weerstand die ons ervan weerhoudt om te herdenken. Onszelf en onze gedachten, overtuigingen in vraag stellen maakt de wereld meer onvoorspelbaar. Het heroverwegen van iets waarvan we diep overtuigd zijn kan onze identiteit bedreigen en het gevoel geven dat we een deel van onszelf verliezen. We verkiezen het comfort van overtuiging in plaats van het discomfort van twijfel. Het herkaderen en herdenken van gedachten, overtuigingen en waarheden is een zeer effectief middel om beperkende overtuigingen om te zetten in helpende overtuigingen. Welke assumpties, overtuigingen en meningen zou jij eens onder de loep willen nemen? En op die manier je wendbaarheid en weerbaarheid versterken.

Let goed op wat er in een gesprek wordt gezegd en wat er tijdens een handeling gebeurt. Kijk in het laatste geval direct naar de bedoeling erachter en zorg er in het eerste geval voor dat je begrijpt wat er wordt bedoeld. -Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 7.4 Niets zo moeilijk en delicaat als het lezen en interpreteren van iemands bedoeling of intentie. Het enige dat we wel kunnen waarnemen is het gedrag van iemand anders. Het begint met (leren) een gebeurtenis zo zuiver mogelijk te waarnemen. Wat neem je waar (met al je zintuigen)? Wat geloof je hierover en hoe filtert en vervormt je geloof (overtuiging, mening….) en (voor)oordeel je waarneming en zeker je interpretatie. Welke gedachten roept je waarneming dan op? Welke gevoelens roept je waarneming en gedachten op? Welk gedrag en actie stel je dan, al dan niet (quasi)automatisch. Welk patroon (Gedachten, gevoelens en gedrag) (h)erken je misschien? Welk gevolg (perceptie, effect en resultaat) heeft je gedrag? En wat als je waarneming en interpretatie nu eens niet juist zijn, niet met de realiteit overeenkomen of de intentie van de andere verkeerd inschatten? Welk risico loop je dan? Het kan een interessante oefening zijn om voor jezelf een gebeurtenis die niet gelopen is zoals gewenst eens opnieuw onder de loep neemt. Wat als ik de gebeurtenis anders waargenomen had? Wat als ik mijn geloof en overtuiging even had kunnen opschorten of in vraag stellen? Welke andere interpretatie en gedachten zou ik dan gehad hebben? Welke andere gevoelens zou dit opgeroepen hebben? Welk ander gedrag zou ik dan gesteld hebben? Wat zou het gevolg dan geweest zijn? Dit 6G schema is een uitstekend middel om je eigen denkproces kritisch tegen het licht te houden. Het is een uitstekende oefening in zelfreflectie. Een dagboek bijhouden met dergelijke zelfreflecties kan je helpen leren om aangepaster om te gaan met je omgeving, situaties en gebeurtenissen. Het kan je ook helpen om in de situatie, tijdens de gebeurtenis je zelf te observeren en bewuster te kiezen en beslissen wat je denkt, voelt en doet. Het laat je toe om meer en meer ‘onverstoorbaar wendbaar’ te zijn en handelen. Een handig hulpmiddel hierbij vind je op YouTube : ‘Rethinking thinking’ van Trevor Maber, een didactische mooie introductie van de ‘ladder van gevolgtrekking’.

Als je eventjes je aandacht laat verslappen, denk dan niet dat je er weer controle over krijgt wanneer je maar wilt. Bedenk dat door de fout van vandaag alles wat erop volgt als vanzelf slechter is.. Is het mogelijk om nooit fouten te maken? Uiteraard niet, maar het is mogelijk om iemand te zijn die altijd zijn uiterste best doet om fouten te voorkomen. Want we moeten tevreden zijn met ontkomen aan een paar fouten door onze aandacht nooit te laten verslappen. - Epictetus, Dissertationes (Discourses), 4.12.1;1 Wanneer neem je echt tijd om je te verdiepen en volle, on-verdeelde aandacht te geven aan iets of iemand? Wie en wat, welke keuze of beslissing vraagt om je volle en kwaliteitsvolle aandacht? In welke situaties maak je best bewuste keuzes en beslissingen? Wanneer zijn het risico en de mogelijke impact en consequenties van je keuze groot genoeg om er bewust aandacht aan te geven? Je aandacht, kwaliteitsvolle aandacht en bewustzijn is een van je belangrijkste hulpbronnen. Bovendien is kwaliteitsvolle aandacht voor iets of iemand het mooiste geschenk dat je kan geven. In de woorden van Simone Weil: “Attention is the rarest and purest form of generosity.” Vrije wil, vrij kiezen betekent in eerste instantie bewust aandacht geven aan iets of iemand. Aandacht geven vraagt een bewuste keuze om hier en nu aandacht te geven, je energie (als je die voldoende hebt) te richten op iets of iemand. Het verleden en je eventuele zorgen, spijt… even te laten voor wat het is. De toekomst en zijn mogelijke kansen en bedreigingen, verlangen en angst even te laten voor wat het is. Verleden en toekomst even loslaten, pauzeren en vertragen om je aandacht bewust te kunnen afstemmen op het hier en nu. Denken en doen even laten. Echte aandacht geven om te kunnen : -zuiver waarnemen -helder denken -echt voelen -doordacht en doorvoeld beslissen -zorgvuldig doen en handelen Aandacht geven aan elke mentale stap die je zet en de uitvoering van de actie. Vrije wil, vrij kiezen en beslissen is aangewezen bij belang-rijke beslissingen die risico inhouden en belangrijke impact kunnen hebben en wanneer je bepaalde gedragspatronen en patronen in je denken, voelen en doen wil doorbreken. Er bestaat een levendige discussie over de mate dat de mens vrije wil en keuzevrijheid heeft. Ikzelf ga ervan uit en ben ervan overtuigd dat de vrije wil een behoorlijke rol speelt. Maar het is steeds goed om andere standpunten en meningen te (ver)kennen. Twee boeiende boeken die een verschillende positie innemen zijn : ‘Vrije wil is geen illusie. Hoe de hersenen ons vrijheid verschaffen?’, van Herman Kolk. Een andere positie wordt ingenomen in ‘Het slimme onbewuste. Denken met gevoel’, van Ad Dijksterhuis. Als je echt een dikke kanjer wil dan kan je ‘Behave. The biology of humans at our best and worst’ van Robert Sapolsky lezen. Hij is Prof. aan de Stanford University, waar hij lesgeeft in biologie, neurologie en neurochirurgie. Hoe vrij denk jij te zijn en te kiezen en beslissen?

Als iemand mij kan aantonen en mij ervan kan overtuigen dat ik een fout heb gemaakt, zal ik hem dankbaar zijn en de fout verbeteren. Want ik zoek de waarheid, die nog nooit iemand heeft geschaad. Maar wie volhardt in zijn fouten en onwetendheid, wordt wel geschaad. - Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 6.21 Het mis hebben of niet juist hebben is een mogelijkheid om bij te leren. Geweldig toch. In plaats van betweter of zeker-weter kan je beter een beter-weter zijn. Iemand die gezonde twijfel aan de dag legt en zijn weten en kennis aan kritische reflectie onderwerpt. Dit kan je doen door autonoom aan kritische zelfreflectie te doen of een open dialoog waarin je je weten vrij-willig in interactie en communicatie met anderen aan kritische reflectie onderwerpt. Het overleg met anderen tegenover de feilbaarheid van ons individuele oordeel, is de meest betrouwbare bron die we hebben in ons streven naar een beslissing die in ieder geval een zo goed mogelijke is en zo min mogelijk nadelig. In plaats van een knower en judger neem je de houding van een learner in. Zo kan je je weten en kennis laten groeien en groeien als een leider. Zo kan je je wendbaarheid vergroten en alleen of samen goede en gedragen besluiten nemen. Leren comfortabel zijn met niet-weten of beperkt weten is in tijden van turbulentie, grotere onvoorspelbaarheid en onzekerheid een troef. Het kan interessant zijn voor jezelf om eens kritisch en eerlijk te bevragen wat het voor jou gemakkelijk(er) of moeilijk(er) maak om het mis te hebben. -wat roept het bij jou aan gedachten, gevoelens en reacties op wanneer je het mis hebt? -wat roept het bij jou op als iemand anders je erop wijst of aantoont dat je het mis hebt? -wat roept het bij jou op als je in groep of team in het ongelijk gesteld wordt? … Maar wat is mis of juist? Wat is objectief, de waarheid, de realiteit? Voor het antwoord op die vragen doen we graag beroep op het indrukwekkende denken van een monument, Jürgen Habermas, Duits filosoof, socioloog en interdisciplinair denker met een grote impact op de Europese filosofie en stromingen. We maken gebruik van het inleidend boek ‘Het streven naar democratie’ dat Maria José Guerra Palmero schreef over Habermas. In zijn denken over de samenleving en de deliberatieve democratie reikt hij ideeën aan die ook zeer bruikbaar zijn op het niveau van een organisatie en een goed gesprek, discussie, debat en dialoog. In een ideale gesprekssituatie waarin we een oprecht, open en machtsvrij gesprek of dialoog voren maken we 4 geldigheidsaanspraken. -linguistische : wat ik zeg en uitdruk is begrijpelijk voor anderen -inhoudelijke waarheid : de feiten en gegevens waarnaar ik verwijs, zijn betrouwbaar voor zover mogelijk, wat ik zeg is feitelijk juist -morele waarheid : correctheid en de integriteit, dat wil zeggen, de pretentie van eerlijkheid en eerlijk gedrag in intersubjectieve relaties, wat ik zeg is moreel juist -oprechtheid : wat ik zeg en uitdruk is transparant en komt overeen met mijn innerlijke staat van zijn, mijn intentie zonder te doen alsof, hypocrisie of een verborgen agenda Van gedachten wisselen kan tot gevolg hebben dat je van gedachten wisselt. Hoe zit dat bij jou?

Degenen die de kale theorieën krijgen voorgeschoteld, willen ze meteen uitspugen, net als een maag die van streek is het voedsel eruit gooit. Verteer eerst je theorIeën, dan spuug je ze niet uit. Anders zijn ze rauw, bedorven en niet voedzaam. Nadat je ze verteerd hebt, toon ons de veranderingen in je weloverwogen keuzes, net als de schouders van een turner een afspiegeling zijn van zijn voeding en training, en zoals het ambacht van de ambachtsman laat zien wat hij heeft geleerd. Epictetus, Dissertationes, (Discourses), 3.21.1-3 In de 13e stoïcijn hadden we het over een ideale gesprekssituatie waarin we een oprecht, open en machtsvrij gesprek of dialoog voeren. In zo’n gesprek maken we 4 geldigheidsaanspraken. -linguistische : wat ik zeg en uitdruk is begrijpelijk voor anderen -inhoudelijke waarheid : de feiten en gegevens waarnaar ik verwijs, zijn betrouwbaar voor zover mogelijk, wat ik zeg is feitelijk juist -morele waarheid : correctheid en de integriteit, dat wil zeggen, de pretentie van eerlijkheid en eerlijk gedrag in intersubjectieve relaties, wat ik zeg is moreel juist -oprechtheid : wat ik zeg en uitdruk is transparant en komt overeen met mijn innerlijke staat van zijn, mijn intentie zonder te doen alsof, hypocrisie of een verborgen agenda Uit onze ervaring met begeleiding van directieteams, leiderschapsprogramma’s en coachings leren we dat in veel gesprekken, discussies en meetings waar beslissingen dienen te worden genomen of afspraken gemaakt deze verschillende lagen door elkaar lopen. Op elk van die niveaus kunnen er mis-verstanden ontstaan. Aandachtig luisteren, je verzekeren dat je elkaar goed begrepen hebt, en het open en eerlijk uitwisselen van gedachten, argumenten en achterliggende gegevens en evidentie vormen noodzakelijke voorwaarden om goede besluiten te nemen. Op een vaardige en productieve manier je eigen visie, mening of standpunt bepleiten is een kunst. Een minstens even grote kunst is op een open minded wijze de visie, mening of standpunt van de andere, de gesprekspartner of andere teamleden onderzoeken en exploreren. Het is een kunst die je kan oefenen. Zoals in alles wordt je een meester door veel te oefenen en te blijven verbeteren. Aan de basis ligt een fundamentele basishouding en bereidheid om van gedachten en mening te wisselen en veranderen. De attitude van iemand die wil (bij)leren. Deze fundamentele basishouding uit zich nog het sterkst in een oprechte nieuwsgierigheid, het echt willen begrijpen van de visie, mening, emoties en gedachten van de ander. En je echt openstellen voor de argumenten en geldigheidsaanspraken van de ander. Dat gaat het best wanneer je : -je eigen assumpties, aannames, bias of bril waarmee je naar de wereld kijkt kan opschorten, in vraag stellen -je je eigen denk-en redeneerproces, je data, je zorgen en doelstelling kan blootstellen aan bevraging -je eventuele twijfels over je data of conclusies kan delen -je observaties deelt, eerder dan je beoordeling -je met concrete voorbeelden illustreert -je de argumenten van anderen open onderzoekt - open vragen stelt -focus je vragen op leren in plaats van je gelijk of het ongelijk van de ander te bewijzen - je je bewust bent van emoties die je mogelijk in de weg staan om echt, onbevooroordeeld te kunnen luisteren naar de ander: tel tot 10 wanneer je merkt dat je misschien nog overmand bent door je emoties -luister, luister, luister Oefen, oefen, oefen.

Elke gewoonte en vaardigheid wordt bevestigd en groeit door handelingen die ermee overeenkomen. Denk aan wandelen door te wandelen, rennen door te rennen…Dus als je iets wilt doen, maak er dan een gewoonte van. Als je dat niet wilt doen, dan doe je het niet, maar maak dan een gewoonte van iets anders. Hetzelfde principe is in onze gemoedstoestand aan het werk. Als je boos wordt, ervaar je niet alleen dat kwaad, maar je versterkt ook een slechte gewoonte en gooit olie op het vuur. - Epictetus, Dissertationes, (Discourses), 2.18.1-5 In de 15e stoïcijn hebben we het over gewoonten, patronen en verandering. Als je iets wil veranderen of verbeteren, maak er dan een gewoonte van. ‘Zoals Aristoteles stelde : ‘we zijn wat we herhaaldelijk doen’. Trotseer het ongemak van het aanleren van een nieuwe gedrag of vaardigheid en probeer het tot het een gewoonte wordt. Een nieuwe gewoonte en patroon (van denken, voelen en doen) maakt dat je een tijdje bewust onbekwaam bent of voelt en oefent om bewust bekwaam te worden. Dat is de moeilijke en ongemakkelijke fase. Als je blijft volhouden, echt wil en doorzet ontstaat een nieuwe gewoonte en kan je na een tijdje het nieuwe gedrag en vaardigheid onbewust bekwaam inzetten. Het nieuwe gedrag en vaardigheid raakt geautomatiseerd. Oefen, oefen, oefen - .... dus met de discipline van een (top)sporter tot je er een meester in wordt, zoals Bart Swings, onze medaillewinnaar in het schaatsen. En geniet ervan om je meesterschap te ontwikkelen. Ook als de medaille niet volgt. Het aanleren van een nieuwe gewoonte is één ding. Som veronderstelt dat dat je een oude gewoonte en patroon afleert. En afleren is de moeilijkste vorm van leren. Zeker als het gaat om een gewoonte en patroon die ons succes hebben gebracht. Maar ‘what got you here won’t get you there’ schreef topcoach Marshall Goldsmith in zijn gelijknamig boek. De gewoonten en patronen die je succes hebben gebracht zijn misschien niet degenen die je succes in de toekomst zullen brengen. Misschien is het succes er ook gekomen ondanks en niet dankzij bepaalde gewoonten. Soms verwisselen we oorzaak en correlatie, een interessante vorm van bias. Marshall spreekt over 4 overtuigingen en illusies die ons kunnen sturen : -I have succeeded : succesvolle mensen kunnen overtuigd zijn dat ze de vaardigheden en het talent hebben om succes te boeken en blijven boeken. Dit is op zich een helpende overtuiging, maar kan tevens je valkuil worden. -I can succeed : ik ben overtuigd en heb het vertrouwen dat ik succesvol zal blijven. Door mijn gedrag, vaardigheid en talent heb ik succes en zal ik succes blijven hebben. Helpende mindset maar let op voor de valkuil. -I will succeed : ik heb de motivatie om succes te blijven hebben. Ik had succes in het verleden, ik heb nu succes en ik zal succes blijven hebben. Opnieuw een helpende overtuiging en een valkuil als dit tot over-engagement leidt en je alle opportuniteiten najaagt. -I choose to succeed : ik kies ervoor om succesvol te zijn en blijven. Ik heb een hoge nood aan zelf-determinatie of bepaling en kies zelf. In de praktijk blijkt deze sterkte wel eens een hinderpaal te zijn bij het kiezen voor een verandering in gedrag. De ‘succes-bias’, ‘overmatig vertrouwen bias’ of ‘overmoed bias’ kan leiders wel eens parten spelen. Bewust, doordacht en doorvoeld naar de realiteit en jezelf blijven kijken, geen illusies hebben over de realiteit en jezelf blijft goed advies. Eerlijk in de spiegel kijken en echte oprechte feedback kunnen je helpen uit de boven vernoemde valkuilen te blijven. Succes gewenst.

Wie van roem houdt, denkt dat zijn welzijn afhankelijk is van wat anderen doen. Wie van plezier houdt denkt afhankelijk te zijn van zijn eigen gevoelens. Maar hij die zijn geest beheerst, weet dat zijn welzijn afhankelijk is van wat hij zelf in praktijk brengt. Wie wil je behagen, wat wil je bereiken en met welke middelen? Denk hierover na. Hoe snel zal de tijd alles aan het oog onttrekken en met hoeveel dingen heeft hij dat al niet gedaan? - Marcus Aurelius, Overpeinzingen, (Discourses), 6/51, 59 In de 16e stoïcijn hebben we het over onze afhankelijkheid van doelen bereiken. Een samenleving die gekenmerkt wordt door hoge welvaart en al veel lijkt te hebben blijkt alsmaar meer nood te hebben aan zekerheid en maakbaarheid. Hoe meer we hebben, hoe meer we lijken te verkrampen en vrezen te verliezen wat we hebben. Maakbaarheid (mate waarin iets gerealiseerd kan worden) en zekerheid (het uitgesloten zijn van andere mogelijkheden) houden verband met de mate waarin we doelen bereiken en er controle over hebben. We blijken het meer en meer moeilijk te hebben met het ‘niet-maakbare’ en het ‘onzekere’. Onze verwachtingen zouden wel eens misplaatst kunnen zijn. We houden er niet van afhankelijk te zijn, afhankelijk te zijn in de mate dat we iets kunnen realiseren, afhankelijk te zijn van datgene wat we niet controleren. (de situatie, de ander). We raken ontmoedigd, gefrustreerd, boos of woedend als we niet bereiken wat we willen of we vinden dat anderen ons daar niet bij helpen of dat in de weg staan. De manier waarop velen onder ons met Covid omgaan is hiervan een mooie illustratie. We hebben het zeer moeilijk met gebeurtenissen van buitenaf die ons geluk verstoren. We kunnen niet overweg met toeval, pech en het lot. Het frustreert onze wens en nood aan maakbaarheid en zekerheid. We zoeken dan graag en ijverig schuldigen. Iemand moet toch verantwoordelijk zijn of gesteld kunnen worden. Iemand moet als oorzaak van wat er allemaal fout loopt aangeduid worden. We willen een zin-vol (?) verhaal, verklaring die oorzaak en gevolg verbindt met elkaar. Dit alles neemt niet weg natuurlijk dat we moeten zien en onderzoeken wat beter kan en had gekund en eruit leren. Meer nog zouden we best leren ons geluk en welzijn niet te laten afhangen van het absoluut behalen van doelen. Onze ambitie moet niet het winnen en succes op zich zijn maar wel alles geven om het spel te winnen. Geniet van het proces, meer nog dan van het resultaat. Onderweg zijn is minstens even belangrijk als aankomen. Het resultaat heb je immers niet altijd onder controle. Waardeer en maak gebruik van wat je al hebt en laat je handelingen leiden door die houding. Opdracht : Stel jezelf de eerlijke vraag hoe jij omgaat met het al dan niet bereiken van doelen en verwachtingen. Welke impact heeft het op je gedachten, gevoelens en gemoedstoestand en je reacties? En dus op die van anderen?

Steeds verbaas ik me erover dat, hoewel mensen vooral zichzelf liefhebben, zij meer waarde hechten aan wat anderen van hen denken dan wat ze zelf vinden (…) Hieruit blijkt dat wij wat anderen van ons vinden hoger aanslaan dan ons eigen inzicht. - Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 12-4 We controleren niet wat andere mensen denken en al helemaal niet wat ze over ons denken. Perceptie is natuurlijk realiteit, maar perceptie is niet noodzakelijk de waarheid. Ons overgeven aan de genade en de mening van anderen en proberen goedkeuring te krijgen van anderen is een gevaarlijke onderneming. Werken aan en een bescheiden zelfvertrouwen ontwikkelen kan je helpen om je niet afhankelijk te maken van de erkenning van anderen. Dat neemt niet weg dat je best openstaat voor de feedback van anderen en kan rekening houden met de impact die je gedrag op anderen en hun perceptie heeft. Onderzoek op een oprechte wijze wat je zelf echt wil, wat echt zin-vol en belang-rijk voor je is. En handel daarnaar en sta hiervoor. ‘Be your own (wo)men’. Stel jezelf 4 vragen : -Wat is mijn (of ons) doel? Welke zinvolle en meesterschapsdoelen sturen mij? -Hoe zorg ik ervoor dat mijn waarden en normen mijn gedrag en acties echt sturen bij het nastreven van dat doel? -Wat is het doel van anderen? Hoe ervaren zij en wat denken, voelen zij over de situatie? Hoe kan ik mijn doel en dat van anderen met elkaar verbinden? -Hoe pas ik mij wendbaar aan aan veranderende omstandigheden en risico’s om mijn doel (en dat van anderen) te bereiken? Hoe blijf is op een positieve wijze openstaan voor de omgeving? Als ik vanuit deze vragen en positieve instelling kijk en handel is de kans groot dat ik een positieve impact op anderen en de situatie heb. Een interessant boek dat je hierbij kan inspireren is ‘Lift. Hoe je zelf elke situatie positief kan beïnvloeden’ van Ryan W. Quinn en Robert E. Quinn.

Je kunt niet in militaire dienst? Richt je dan op een bestuursfunctie. Moet je werken in het bedrijfsleven? Word woordvoerder. Heb je een spreekverbod? Steun dan burgers met hulp in stilte. Is het gevaarlijk je zelfs maar te vertonen op het Forum? Neem bij mensen binnenshuis, bij voorstellingen en etentjes, de rol op je van goede kameraad, trouwe vriend en bescheiden tafelgenoot. Ben je de taken van een burger kwijt? Vervul dan die van een mens. - Seneca, innerlijke rust, 4,3 Er valt altijd iets zin-vols te doen en bij te dragen. Als we het één niet kunnen doen dan kunnen we misschien het andere doen. Als het één onmogelijk is, is er misschien een andere optie of mogelijkheid. Veerkracht betekent vastberaden naar mogelijkheden blijven zoeken en naar oplossingen kijken, ook als er heel wat hindernissen en tegenslagen zijn. Veerkracht ondersteunt zo wendbaarheid en fungeert als hulpbron. Wij spreken graag over positieve flexibiliteit. Het oog gericht houden op het doel en wendbaar inspelen op de beperkingen en mogelijkheden die zich voordoen. Daarbij risico’s nemen, slim experimenteren en opties uitproberen. Durven beslissen en actie ondernemen. In actie vinden we perspectief. Het gaat om doordachte en doorvoelde actie. Geen actie van een kieken zonder kop. Geen vlucht in de actie die te dikwijls door ongepaste angst of verlangen wordt gedreven en de illusie geeft dat we er iets aan doen. Wel weloverwogen, doordachte en doorvoelde actie met het oog op het doel. Door actie kunnen we ons doel bereiken of we leren uit de ervaring. Positieve flexibiliteit bouwt op een ‘growth mindset’. Het onderzoek en boek ‘Mindset. The new psychology of success’ van Carol S. Dweck is een must read voor diegenen die willen leren hoe ze hun potentieel kunnen vervullen. Stel jezelf de vraag in welke mate jij vanuit een growth mindset handelt en bij anderen stimuleert.

Hecato zegt : ‘Stop met hopen en je zult niet langer bang zijn’.(…) De belangrijkste oorzaak van beide kwaden is dat in plaats van ons aan te passen aan de huidige omstandigheden, we veel te ver vooruitdenken. - Seneca, Epistulae morales, 5.7b-8 Hoop is geen strategie zei één van onze klanten recent nog. Een definitie van waanzin is dat je hetzelfde blijft doen of opnieuw probeert en dan verwacht dat het resultaat anders zal zijn. Hopen dat het resultaat anders zal zijn zonder je patroon van (re)ageren, voelen en denken te veranderen is inderdaad geen strategie. Dat is hopen tegen beter weten in. Hoop is niet voldoende! Het kan wel een krachtbron zijn om actie te ondernemen en verandering in beweging te zetten. Perspectief ontwikkelen kan hoopgevend zijn, enthousiasme en energie opwekken voor volgehouden actie. Het komt erop aan de realiteit te zien zoals ze is en jezelf geen verhaaltjes te vertellen. Daarnaast een gedurfde visie ontwikkelen die een hoopvol perspectief kan opleveren. Dit creatieve spanningsveld tussen realiteit en visie kan ons vooruit stuwen. We hebben dan de moed nodig om de realiteit in de ogen te kijken en een ambitieuze visie te ontwikkelen. De moed om doordacht en doorvoeld te beslissen en actie te ondernemen. Wij laten ons hierbij graag inspireren door een eenvoudig maar geen simpel leiderschapsmodel van Peter Koestenbaum. Leiderschap opereert volgens Koestenbaum in vier dimensies : Visie : de visionaire leider denkt groot, denkt nieuw, denkt vooruit. Hij of zijn is in staat in contact met de diepere structuur van het menselijk bewustzijn en creatief potentieel.. Realiteit : de realistisch leider volgt het motto : zie de realiteit zoals die is, niet zoals je wilt dat die is. En vooral zie jezelf zoals je bent en handelt, zonder illusies.. Ethiek : ethiek verwijst naar de fundamentele menselijk waarden van integriteit, liefde en betekenis. Deze dimensie vertegenwoordigt een hoger niveau van ontwikkeling, niet gereageerd door angst of hoop, maar door principe.. Moed : moed is het vermogen om te dingen te laten gebeuren. Moed omvat zowel belangenbehartiging als persoonlijke verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid.. Wij gebruiken deze ruit met 4 dimensies als de kern van ons zomer leiderschapsprogramma ‘Zin-vol en veerkrachtig leiderschap’. (open programma volzet, kan ook in huis) Hoe moedig ben jij? Heb jij de moed om de realiteit te zien zoals ze is, een gedurfde visie na te streven, voor je waarden en normen te staan en actie te ondernemen?

“Er zijn mensen die onze bezigheden in de weg kunnen staan, maar ze kunnen onze intenties en handelingen nooit belemmeren, want deze hebben de macht om voorwaardelijk te zijn en kunnen zich aanpassen. Want de geest is in staat alles wat hem in de weg staat om te zetten en geschikt te maken voor de eigen vooruitgang. Hij kan nadeel in voordeel doen veranderen en de obstakels op zijn weg tot wegwijzers maken.” -Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 5.20 Als je doelen hebt of iets nastreeft, kunnen en zullen er beperkingen en obstakels op je weg komen, mensen of zaken die niet meewerken zoals je had verwacht. Ze kunnen bemoeilijken of onmogelijk maken wat je gepland had. Ze kunnen je hinderen om je doel en het gewenste resultaat te bereiken. Maar wat je in de weg staat zou wel eens de weg kunnen worden. Marcus Aurelius zegt het mooi : “de belemmering om actie te ondernemen, bevordert de actie. Wat in de weg staat wordt de weg.” Voor mij betekent dit niet dat er op je pad komt wat je nodig hebt. Dat er zoiets is als je lotsbestemming. Dat klinkt mij veel te deterministisch en is voor mij fundamenteel een ontkenning van onze vrijheid en verantwoordelijkheid. Wat er gebeurt kies je niet altijd, het kan je overkomen. Je kan geluk hebben, je kan pech hebben, het noodlot kan je overvallen. Wat je ermee doet kan je wel zelf kiezen. Je kan ervan leren. Je kan de obstakels op hun kop zetten. Je handelt op zo’n manier dat er altijd een uitweg of een alternatieve route of mogelijkheid is om te komen waar je wilt. Dus je rekent altijd op tegenslagen of problemen en je weet dat ze nooit blijvend zijn. Je zorgt ervoor dat datgene wat je belemmert je sterker maakt. (Ryan Holiday, Het obstakel wordt de weg, p.10) Dit is niet bedoeld om mensen te culpabiliseren. Sommige obstakels, gebeurtenissen kunnen zo zwaar zijn om dragen, emotioneel zo’n zware lading hebben dat ze quasi niet of pas na enige tijd hun plaats kunnen krijgen. Het kan tijd, ruimte en inspanning vragen om sommige gebeurtenissen hun plaats te geven en je (veer)kracht terug te vinden of te versterken. Mild zijn voor jezelf kan dan helpen. Hulp en ondersteuning van je omgeving eveneens. Je kan ook zelf hulp en ondersteuning vragen. Sommigen groeien ook op in een omgeving met minder kansen en mogelijkheden, en meer beperkingen en obstakels. Daar ben jezelf niet verantwoordelijk voor. Dat gebeurt. Aurelius’ methode om obstakels op hun kop te zetten kan je van nut zijn : Allereerst : helder zien Daarnaast : op de juiste manier handelen En tot slot : de wereld verdragen en aanvaarden zoals hij is Een van mijn coachees vindt het een obstakel om 2 maanden zonder werk te moeten overbruggen, omwille van de onzekerheid die het meebrengt en het financiële aspect. Een andere manier om ernaar te kijken is dat die 2 maanden een geweldige oefening zijn in het omgaan met onzekerheid. Je kan van leren en er beter in worden. De 2 maanden kunnen ook dienen om een aantal activiteiten te doen die je allang zou willen doen maar niet toe komt. Enz. Hoe pas jij je aan aan beperkingen en obstakels? Kan je je een situatie voorstellen die je als negatief ervaren hebt en je afvragen of je er niet één of ander voordeel uit had kunnen halen? Of je er wendbaarder mee had kunnen omgaan? Of je er sterker van kan worden? Eén van de boeken van Ryan Holiday (inspirator voor mijn wekelijkse stoïcijn) die je bij deze oefening of op je vakantie kan begeleiden is ‘Het obstakel is de weg. Klassieke principes om van tegenslagen kansen te maken.’

Het 21e stukje gaat over ‘’niemand zei dat het gemakkelijk zou zijn : positieve hybris” “Goede mensen doen wat zij beschouwen als rechtschapen, zelfs als het betekent dat ze hard moeten werken. Ze doen het werk zelfs als ze er letsel door oplopen, ze doen het zelfs als het gevaarlijk is. Ook nu weer doen ze niet wat ze verachtelijk vinden, zelfs als dat rijkdom, plezier of macht oplevert. Niets kan hen ervan weerhouden om te doen wat eerbaar is, en niets kan hen ertoe verleiden om iets verachtelijks te doen. “ -Seneca, Epistulae morales (Moral Letters), 76.18 Als het goede doen gemakkelijk was, zou iedereen het doen. (En als slechte dingen doen niet zo verleidelijk of aantrekkelijk zou zijn zou niemand het doen). Het goede of het juiste doen is niet altijd even gemakkelijk uit te maken. Soms zijn er meerdere doelen en waarden tegelijk in het geding en lijk je voor dilemma’s te staan. Ethische dilemma’s staan bekend als misschien de moeilijkste op te lossen of te beslissen. Het lijkt wel eens op een gordiaanse knoop. Hierbij kan ook een afweging van het grotere doel, de langere termijn tegenover het kleinere doel en korte termijn staan. Het vraagt dikwijls moed om deze keuzes te maken. De moed om kritisch te zijn en af te wegen, de moed om desnoods alleen te staan. De moed om anders te denken, andere mogelijkheden te zien. We hebben nood aan dwarsdenkers die onafhankelijk en autonoom durven denken en handelen. Dit is voor velen geen comfortabele positie. Maar in tijden van belangrijke veranderingen, misschien zelfs paradigmatische veranderingen wel erg nodig. Het durven tarten van de bestaande ordeningen in woord en daad. Gerben Bakker spreekt in zijn recent boek ‘Dansen met de hydra. Gevaren van onze veiligheidsbegeerte’ over positieve hybris. Het verkennen van mogelijkheden die (op het eerste zicht) absoluut voorbij het realiseerbare liggen. Denken verbeelden. Dit vraagt moed om te riskeren los te laten, te aanvaarden wat niet onder controle is of misschien te krijgen is. Wendbaar handelen betekent niet alleen aangepast flexibel reageren maar ook niet nodeloos onder controle proberen te krijgen wat buiten onze controle ligt. En ook leren loslaten. Onze controledrift onder controle krijgen of leren beheersen, mooie paradox. Gerben Bakker, die zich sterk door Ahrendt laat inspireren, stelt dat de moeilijkste opgave die van aanvaarding is. Hij spreekt over aanvaarding omdat het voor een inspanning staat om jezelf ergens op een bewuste, begrijpende manier mee te verzoenen, anders dan acceptatie dat eerder doet denken aan een tijdelijke berusting die ontstaat omdat nu even iets niet opgelost kan worden. De moed tot aanvaarding is moeilijk op te brengen, het vergt een innerlijke opstand van de wil tegen de wens van het oplossen. Die spreekt voor niemand vanzelf, want de zich beschermende kant van de menselijke conditie verzet zich tegen de toekomst scheppende kant die de onzekerheid voor lief neemt. (p. 207) Het denken van Gerben Bakker lijkt sterk op onze eigen visie op risico en het ongekende, het onvoorspelbare en onzekere. Wij pleiten er ook voor om een verschuiving tot stand te brengen waarbij we meer de positieve kant van mogelijkheden die risico biedt zien en wat minder de negatieve kant van bedreigingen en gevaar. Dat betekent ook onze controledrift en idee van maakbaarheid, zekerheid en veiligheid overstijgen.

“Voor mijn weloverwogen keuze doet die van mijn buurman even weinig ter zake als zijn ademhaling of lichaam. Want ook al zijn wij geschapen om samen te werken, ieder van ons is heer en meester over zijn eigen weloverwogen keuze. Anders zou de slechtheid van een ander ook de mijne zijn. God heeft niet gewild dat mijn ongeluk in handen ligt van de ander. “ -Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 8.56 Iedereen is vrij om te doen en laten wij hij/zij wil tot dat dat het lichaam en de ruimte van de ander hindert. Dit kan de basis zijn van een persoonlijke filosofie schrijft Ryan Holiday in zijn boek ‘De Dagelijkse Stoïcijn’, p. 225. Je moet dan wel 2 belangrijke aannames doen. Allereerst moet je je leven zo leiden dat het dat van anderen niet negatief beïnvloedt. Ten tweede moet je ruimdenkend zijn en aanvaarden dat anderen hetzelfde doen. Wat betekent meester zijn van je eigen leven? De enige en echte vrijheid is dat ik kies en beslis wat is wil en doe, rekening houdend met en ondanks anderen en omstandigheden. Vrijheid kan nooit absoluut zijn. Mijn vrijheid mag niet uw onvrijheid worden. Autonomie kan niet zonder verbondenheid. Vrijheid is ook niet absoluut omdat maakbaarheid beperkingen en grenzen kent. In ‘De verovering van de vrijheid’ maakt Alicja Gescinska een onderscheid tussen positieve en negatieve vrijheid. Positieve vrijheid is het vermogen om zelf vorm en zin te kunnen geven aan het leven. Het verschil met negatieve vrijheid situeert zich vooral in het omgaan met grenzen. Waar negatieve vrijheid zich door geen enkele grens laat tegenhouden gaat de positieve vrijheid uit van het vermogen om binnen een begrensde ruimte het eigen leven uit te bouwen. De morele onverschilligheid van de negatieve vrijheid is voor Gescinska dan ook een van haar meest opvallende en kwalijke eigenschappen. Vrijheid betekent dus ook oordelen over wat juist, goed en waarachtig is. In een boeiend boek, ‘Gij zult (niet)oordelen’ gaat Jürgen Mettepenningen en Luc Steyaert dieper op in op ‘oordelen’. Zij houden in de epiloog een pleidooi voor ‘bedachtzame mildheid’ bij het oordelen. De twee elementen werken ze verder uit, het bedachtzame en de mildheid. Beiden lijken te vragen om een zekere tegendraadsheid in deze tijden van dikwijls te snel en hard oordelen. Onze sociale media staan er wat te vol van. Bedachtzaamheid remt ons af in onze haast om te oordelen. Mildheid vijlt dan weer de al te scherpe kantjes van het oordeel. Bedachtzame mildheid is een levenshouding waarbij je de tijd neemt om een mens, een uitspraak of een situatie te bekijken, de kans geeft aan verschillende perspectieven die de reflectie verrijken, wat alleen maar meer wijze weloverwogen oordelen kan bevorderen. Bedachtzame mildheid ziet en selecteert, waardoor niet zelden de boodschap zich aandient om niet de te oordelen. Wat zou mijn oordeel kunnen bijdragen, wie wordt er beter van mijn oordeel? In een omgeving waar de wederzijdse afhankelijkheid groot is en gezonde competitie en constructieve samenwerking gewenst zijn kan denken en handelen vanuit bedachtzame mildheid een mooie bijdrage leveren. Wij leren van veel deelnemers aan onze leiderschapsprogramma’s en coachings dat volgende vragen je kunnen helpen om ‘bedachtzame mildheid’ aan de dag te leggen. -wat als ik anders naar deze omstandigheden, situatie of gebeurtenis kan kijken? -welk ander geloof, overtuiging of bril kan ik opzetten als ik hiernaar kijk? -welke gedachten roept dat misschien op over de situatie, de ander, zijn of haar intenties? -welke emoties en gevoelens roept dat op? -hoe zou ik dan handelen?

“Als je iemand vaak ziet schermen met zijn rang of positie, of zijn naam vaak wordt rondgebazuind in het openbaar, wees dan niet afgunstig. Zulke dingen gaan ten koste van het leven. (…) Sommigen sneuvelen op de eerste sporten van de ladder naar succes, en anderen voordat ze de top bereiken. De paar die de top bereiken door duizenden vernederingen te ondergaan, beseffen aan het eind dat het slechts een inscriptie op hun grafsteen was.” -Seneca, De brevitate vitea (De Lengte van het Leven), 20 Wat staat er op je grafsteen? Deze vraag of een variant erop ‘schrijf je eigen grafrede’ is een bekende coaching vraag. Wat is, vind jij echt belang-rijk, waarde-vol en zin-vol in je leven? En leef je hier ook naar? Of is er een ondraaglijk verschil tussen je woorden en daden, tussen retoriek en realiteit ? Je prioriteiten in je persoonlijke en professionele leven op een rijtje krijgen is een echt zinvolle ambitie. Zoals we weten blijken er weinig mensen te zijn die op hun sterfbed betreuren dat ze niet genoeg op kantoor of op het werk geweest zijn. Ons ego(ïsme) doet ons wel eens wegdrijven van wat echt belangrijk is. Ambitie is mooi en kan leiden tot indrukwekkende prestaties en resultaten. Dikwijls worden we hierbij gedreven door ons verlangen naar bewondering en erkenning. De kosten voor jezelf, je familie en anderen van een allesverslindende ambitie kunnen hoog zijn en zelden te rechtvaardigen. Je ego en ego-behoeften lucide en eerlijk onder ogen zien kan je helpen op het rechte pad te komen en te blijven. Ryan Holiday wijdt er één van zijn boeken (mee geïnspireerd door de stoïcijnen) ‘Ego is de vijand’ aan. Opdracht : -wie wil jij zijn? -welk pad wil jij nemen? -waar wil jij tijd en ruimte aan geven? Deze vragen kunnen je helpen om ego zijn juiste plek te geven, een gewenste wending aan je leven te geven en je veerkracht te ondersteunen. Onze veerkracht of resilience pyramid kan je daarbij nog inspireren. Zelfgekozen zinvolle doelen en meesterschapsdoelen, zorgen voor een goede fysieke en mentale gezondheid, de kwaliteit van je bewust-zijn en aandacht zijn gunstige voorwaarden om te reflecteren en doordacht en doorvoeld te kiezen en je patronen van gedachten, gevoelens en gedrag te wijzigen. En op die manier de kans vergroten dat je je mogelijkheden vleugels geeft en meer bereikt wat je wil bereiken.

“Want hoe kan verbanning een obstakel zijn voor iemands persoonlijke groei, of voor het verwerven van deugd als niemand ooit is afgesneden van manieren om te leren over of te oefenen met wat je moet doen tijdens een verbanning?” -Musonius Rufus, Lectures, 9.37.30-31,9.39.1 Hoe reageren we op de meest tegenvallende wending van het lot : we werken met wat er nog over is. Niets kan verhinderen dat we blijven leren. Moeilijke situaties bieden zelfs vaak mogelijkheden om van te leren, zelfs als het niet het soort leren is waar we de voorkeur aan geven. Wanneer ik dit stukje deze week las moest ik onwillekeurig denken aan de pas overleden en ons veel te vroeg ontvallen Rector Caroline Pauwels. Ik pas de zin van boven even aan : ‘Niets kon haar verhinderen om zich te blijven verwonderen’. Zelfs het lot niet. Ze heeft er een prachtig essay over geschreven ‘Ode aan de verwondering’, dat ik met plezier gelezen heb tijdens een recente vakantie aan zee. Het leek haar levensmotto en basishouding te zijn. Verwondering geeft het leven kleur en spoort ons aan om valse zekerheden in vraag te stellen. Verwondering is wendbaarheid in zijn absolute kern. Haar essay is een pleidooi voor onbevangen verwondering en nieuwsgierigheid, zoals kinderen die hebben. En die we blijkbaar onderweg wat kwijtspelen. Er is precies minder plaats voor verwondering en verbeelding. De dingen zijn wat ze zijn, zo is het nu eenmaal, helaas… Dat is jammer schrijft ze. Verwondering is wat ons voortstuwt, wat maakt dat we onze talenten ontplooien, dat we onze grenzen verleggen, dat we boven onszelf uitstijgen, en uiteindelijk, geluk vinden in wat we doen. Als er geen verwondering meer is, wordt alles grijs en liggen ontgoocheling, gelatenheid en wanhoop op de loer. Maar niets is verloren. Net zoals je jezelf het vermogen om verwonderd te zijn kan afleren, kan je het jezelf weer aanleren. Je verliest de verwondering door onachtzaam te zijn; je verwerft ze opnieuw door volop aandacht te geven aan wat je omringt. Inspirerende gedachten en houding van een bewonderens-waardige dame. Laat je erdoor raken en verwonderen.

“Doe wat de natuur nu van je vraagt. Doe het meteen als je dat kunt. Kijk niet rond of iemand het wel ziet. Droom niet van Plato’s ideale staat, maar wees tevreden met een kleine vooruitgang en maak niet veel poeha over het resultaat. “ -Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 9.29 (4) Streven naar perfectie kan actie in de weg staan. Het idee is niet dat je je standaard aanpast of genoegen neemt met minder, maar eerder dat je niet vast komt te zitten in idealisme. Groei en ontwikkeling verlopen meestal via kleine en volgehouden stapjes en zelden via de grote transformatie. In beweging blijven is de kunst. Denk bijvoorbeeld aan stoppen met roken of waardering geven aan je collega’s en teamleden . De grote transformatie kan tegelijkertijd afschrikwekkend en aantrekkelijk klinken. Afschrikwekkend in de zin van : hoe begin je daaraan? Verander ik dan in iemand anders? En lukt dat wel? En aantrekkelijk in de zin dat er niet zoveel ‘volgehouden’ inspanningen discipline nodig is als bij stap voor stap leren, ontwikkelen en groeien. En dat de opbrengst van een transformatie groot kan zijn. Succes van een organisatie heeft ook zelden te maken met die éne grote verandering en transformatie. Ook hier gaat het dikwijls om slim experimenteren en stap voor stap uitvinden wat goed werkt en blijven verbeteren. Wacht dus niet op het ideale of de grote transformatie. Begeef je op pad en zet de nodige stappen. Er zijn genoeg stappen te zetten die voor verbetering zorgen. Het cumulatief effect van verbetering op verbetering kan uiteindelijk voor een grote verandering en transformatie zorgen. Wat je hiervoor nodig hebt zijn doelgerichtheid, onverstoorbaarheid, discipline en geduld. Doelgerichtheid is nog iets anders dan resultaatgerichtheid. Je kan doelgericht werken en alles goed doen en toch niet het gewenste resultaat bereiken. Je kan ook niet alles goed doen en toch het gewenste resultaat bereiken. Het is belangrijk om bij het nemen van beslissingen en de uitvoering ervan onderscheid te blijven maken tussen proces (kwaliteit van je beoordeling, beslissing en actie) en resultaat (de opbrengst, het gevolg of de consequentie). We dienen oorzaak en gevolg goed uit elkaar te houden. Succes is niet altijd te wijten aan het feit dat we het allemaal goed doen. Let dus op met te sterk vertrouwen en overmoedig worden. Falen is niet altijd te wijten aan het feit dat we het niet goed doen. Hoed je ervoor dat mislukken je zelfvertrouwen niet te veel schaadt en je ontmoedigt. Succes is een combinatie van geluk en je vaardigheden en competenties inzetten en blijven verbeteren en ontwikkelen. En vanuit deze mindset kunnen leven en handelen. Laat je niet verstoren als het doel nog niet bereikt werd. Blijf geduldig verder doen. Tenslotte nog dit : we hebben niet alles onder controle. Het lot, toeval, geluk en pech spelen ook een rol.

“Het is desastreus voor de ziel om zich zorgen te maken over de toekomst en zich voorafgaand aan de ellende ellendig te voelen, verdrinkend in de zorgen dat de dingen waar de ziel naar verlangt van haar blijven tot het bittere eind. Want zo’n ziel vindt nooit rust. Doordat ze verlangt naar dingen die komen gaan, verliest ze haar vermogen om te genieten van de dingen die nu gebeuren. “ Seneca, Epistulae morales (Moral letters), 98.5b-6a Respecteer het verleden, benut inzichten en ideëen, zoals die van de Stoïcijnen. Sta ook open voor de toekomst en nieuwe ideëen. Het oude ken je, geeft zekerheid en comfort. Het nieuwe is onzeker en kan je tegenhouden. In die onzekerheid liggen precies ook mogelijkheden. We zijn dikwijls geneigd om de mogelijke downside van onzekerheid en risico te veel gewicht te geven en te weinig aan de mogelijke upside. Risico betekent dat er naast de mogelijkheid dat het fout gaat, ook de mogelijkheid bestaat dat het goed gaat. Het ongekende, onvoorspelbare en onzekere maken ons terecht voorzichtig, maar we overdrijven daar mee. We laten daardoor mogelijkheden liggen. In the ‘Upside of uncertainty. A guide to find possibility in uncertainty’ dragen Nathan Furr en Susannah Harman Furr, hij professor in Insead en zij entrenpreuneur, inzichten en hulpmiddelen aan om je meer en beter gebruik te laten maken van de mogelijkheden die onzekerheid kan bieden. Zij groeperen deze hulpmiddelen in een praktisch kader dat hulp kan bieden om met onzekerheid om te gaan : de ‘uncertainty first aid cross’ : Reframe : mogelijk maken en versterken van een herkadering van onzekerheid en eerder naar de mogelijkheden te kijken dan de bedreigingen van onzekerheid. In plaats van het ongekende te vrezen en vermijden, het herkennen en omarmen als de bron van mogelijkheden Vb. zie competitie als een infinite game i.p.v end game, ont-rampen,… Prime : hulpbronnen die ervoor zorgen dat je klaar bent om het onzekere tegemoet te treden en stappen te beginnen zetten, Vb. ken je eigen risicoprofiel en kies je risico’s, zet in op een portfolio van verschillende projecten,… Do: op actie gerichte instrumenten die je helpen om doordacht mogelijkheden te ontsluiten die verborgen zitten in onzekerheid. Vb. Kleine stappen zetten, leren in de mist, veel ideëen hebben om er één goede te vinden,… Sustain : hulpmiddelen die comfort geven en je herinneren waarom je blijft doorgaan of wendbaar omgaan met dingen die niet lopen zoals gepland of verwacht Het boeiende aan dit boek is dat de schrijvers op zoek gaan naar manieren om beter te leren omgaan met onzekerheid. In een wereld waarin onzekerheid toeneemt volgens de World Uncertainty Index is dat geen overbodige luxe.

“Ik beschouw je als betreurenswaardig omdat je nooit tegenspoed hebt meegemaakt. Je bent door het leven gegaan zonder een tegenstander.Niemand zal ooit weten waartoe je in staat bent, zelfs jij niet. “ Seneca, De providentia (On Providence), 4.3 Groeien en ontwikkelen betekent leren uit ervaring. Veerkracht ontwikkel je onder andere door je confrontatie met moeilijke en onaangename ervaringen en te leren doorzetten en volhouden bij tegenslag en tegenspoed. Als je geen frustraties leert ervaren en hanteren ben je niet goed voorbereid op onverwachte en onplezierige gebeurtenissen en situaties in je persoonlijke en professionele leven. De realiteit is dat je ze wel zal tegenkomen, tenzij je heel veel geluk en voorspoed hebt. Jezelf gedoseerd blootstellen aan risico kan je immuniteit voor het onverwachte, ongekende en onzekere versterken. Je kan je trainen en voorbereiden om ermee om te gaan. Je zal ervaren dat je ermee overweg kan, dat je ook uit het negatieve kan leren of dat je mogelijkheden ontdekt bij jezelf en in de situatie die je voordien niet zag. Je mogelijkheden en potentieel realiseren (als je dat wil) vraagt dat je jezelf uitdaagt of laat uitdagen. Dat je durft moeilijke stappen te zetten. Het is ook de rol van leiders om je daarin te bege-leiden, door je uit te dagen en te ondersteunen.Een goede leider is geen ‘curling’ leider die het pad volledig klaarmaakt en elke hindernis probeert uit de weg te ruimen. Zoals ‘curling’ ouders riskeren hun kinderen niet goed voor te bereiden op het leven en de realiteit, riskeren ‘curling’ leiders hun mensen niet goed voor te bereiden op de realiteit van het organisatieleven en een veranderende omgeving. Maak het jezelf ook niet te gemakkelijk. In onze coaching- en leiderschapsprogramma’s stellen we dikwijls vast dat het precies de moeilijke en uitdagende ervaringen zijn die ons gevormd hebben en kleur geven aan wie we zijn en wat we doen. Nietzsche wist het al : ‘wat me niet doodt, maakt me sterker’. Nassim Taleb werkt in zijn laatste boek ‘Antifragiel’ deze gedachte verregaand uit. Antifragiel is datgene wat meer voordeel dan nadeel ondervindt van toevallige gebeurtenissen (of bepaalde schokken). Voor fragiel geldt het tegenovergestelde. Antifragiliteit is de eigenschap van alle natuurlijke (en complexe) systemen die hebben overleefd. Het wegnemen van veranderlijkheid, toevallige variatie en stressoren zal ze schaden. Voor organisaties zou je kunnen stellen dat zij die ‘creatieve destructie’ overleven en zich weten aan te passen aan veranderende omstandigheden en omgeving op zijn minst robuustheid vertonen en misschien wel antifragiliteit. Ook dat is wendbaarheid.

“Maar er is geen reden om te leven en geen eind aan onze ellende als we onze angsten de boventoon laten voeren“ Seneca, Epestulae morales (Moral letters), 13.12b De uitspraak ‘er is niets anders te vrezen dan de vrees zelf’ komt van president Franklin Delano Roosevelt, ten tijde van deGreat Depression. Veel actueler kan het niet. De vrees kan minstens evenveel schade of meer aanrichten dan de vermeende oorzaak. De stoïcijnen wisten al dat vreesgevreesd moest worden omwille van de ellende en schade die ze kan aanrichten. Bij grote onzekerheid, onvoorspelbaarheid en ongekenden ontstaan er dikwijls rampscenario’s in onze hoofden die onsbehoorlijk bezig en wakker houden en nooit zullen uitkomen. Maar ondertussen richten ze wel hun schade aan in de vorm van zorgen, druk en stress, snelle enverkeerde beslissingenwaarbij we onvoldoende doordacht en doorvoeld te werk gaan. Onze emoties en gemoedstoestand kan dan met ons aan de haal gaan en maken dat we onvoldoende nuchter naar derealiteit en de toekomst kijken. Een gebrek aan emotionele wendbaarheid haalt ook onze cognitieve wendbaarheid onderuit. Het komt er ook op aan aan ‘ontrampen’ te doen, zeker op deze momenten. Het is een belangrijke eerste stap naar het zien van mogelijkheden om om te gaan met wat er zich dit ogenblik stelt enmorgen misschien nog op ons af komt. Stel je hoop ook niet in illusies of illusies die anderen je voorhouden. Probeer de realiteit te zien zoals ze is. De politiek en deoverheid heeft een belangrijke rol te spelen maar kan het niet voor ons oplossen. Dat is ook wat Thomas Leysen ons terechtvoorhoudt in een goed interview met De Tijd afgelopen weekend over de huidige crisis en situatie. Bovendien mogen we onze veerkracht en verbeeldingskracht niet onderschatten om naar oplossingen te zoeken.En doorzetten, een moeilijkere periode doormaken en overwinnen horen er ook bij. We hebben nu nood aan onverstoorbare wendbaarheid op alle niveaus; politiek en samenleving, bedrijven en organisaties, hetmiddenveld, families en individuen. Degenen die echt kwetsbaar zijn verdienen daarbij ondersteuning. Die mogen we letterlijk niet in de kou laten staan

“Toon me iemand die geen slaaf is! De een is slaaf van lust, de ander van hebzucht, weer een ander van macht, en iedereen is een slaaf van angst. Ik kan een voormalig consul noemen die een slaaf is van een klein vrouwtje, een miljonair die de slaaf is van de schoonmaaktster, (…) Geen onderworpenheid is meer verachterlijk dan die men zichzelf oplegt. Seneca, Epiestulae morales (Moral letters), 47.17 Waar maak jij jezelf afhankelijk van, waarvan ben jij afhankelijk? ‘Iemand die echt vrij wil zijn,’ zei Epictetus, ‘verlangt niet naar iets wat eigenlijk in andermans macht ligt, of hij moet graag een slaaf willen zijn.’ Het advies van de stoïcijnen is om jezelf sterker te maken door deze dingen waar je afhankelijk van bent op de proef te stellen voordat je er te afhankelijk van wordt. Maak jezelf onkwetsbaar voor dat waar je afhankelijk van bent voor comfort en gemak, want anders dwingt je kwetsbaarheid je op een dag misschien op je knieën. Hoe onafhankelijk ben jij? Hoe onafhankelijk kan jij functioneren? Maak je jezelf afhankelijk van de situatie, de omstandigheden, wat anderen al dan niet denken, doen, …. dan geef je de omstandigheden en anderen veel macht. Hoe kan jij jezelf oefenen in onafhankelijk denken, handelen en zijn? Hoe zorg je ervoor, draag je er zelf toe bij dat je vanuit onafhankelijkheid en autonomie naar samenwerking en verbinding gaat? Onafhankelijkheid en wederzijdse afhankelijkheid als basis voor een goede en constructieve samenwerking waarbij er oog is voor elkaars belangen en het collectief belang. In de begeleiding van directieteams, leiderschapsprogramma’s en coachings ervaren we dat het combineren van een omgeving die de psychologische veiligheid bevordert en versterkt met een aanspreekcultuur kan bijdragen aan een omgeving waarin mensen verantwoordelijkheid opnemen voor zichzelf en het geheel. De manier waarop je macht daarbij inzet als leider en tegenmacht als volger zal hierin een belangrijke rol spelen. Let ervoor op je (positie) macht niet onnodig en te snel in te zetten. Hoed je voor een teveel aan machtsgebruik of machtsmisbruik. Het zal de psychologische veiligheid en je gezag en credibiliteit ondermijnen. En laat dat precies je belangrijkste macht en kracht zijn : gezag en credibiliteit. Ben je bereid dit risico te nemen? Heb je voldoende moed om dat te proberen?

“Het past bij onze aard om aardig te zijn tegen onze vrienden en hun prestaties te vieren alsof ze van ons zijn. Als we dit niet doen, zal de deugd, die alleen sterker wordt als wij onze waarnemingen trainen niet langer in ons blijven bestaan. “ Seneca, Epistulae morales (Moral letters), 109.15 Toekijken hoe andere mensen succesvol worden is een van de moeilijkste dingen om te doen, helemaal als we zelf niet zo succesvol (menen) te zijn. Vergelijken met anderen is dikwijls niet zo helpend. Het is vaak ingegeven door een nood om beter te zijn en doen dan de ander. En de twijfel of dit wel zo is. De enige vergelijking die echt goed werkt is de vergelijking met jezelf. Wat wil je anders en beter voor jezelf? Zoals Kristin Neff schrijft in ‘Zelfcompassie’. In onze samenleving zijn we verplicht onszelf als ‘bijzonder en bovengemiddeld te beschouwen’, vandaar dat we ons maar al te vaak verliezen in het egoïstische proces om onszelf in sociaal opzicht met anderen te vergelijken. Als er ons veel aan gelegen is onszelf als positief te ervaren zijn we geneigd ons snel bedreigd te voelen als anderen het er beter van af brengen dan wij. En op sociale media lijkt iedereen zich van zijn fraaiste en meest succesvolle kant te tonen. Je zou voor minder denken dat het bij jou maar een zootje is. Een van de vervelende gevolgen van onze neiging tot sociaal vergelijken is dat we ons afzonderen van mensen die ons met hun succes een vervelend gevoel bezorgen. En dit terwijl de belangrijkste reden waarom we in het leven willen slagen, is dat we ons geaccepteerd en waardevol willen voelen, dicht bij anderen willen zijn en het gevoel willen hebben dat we ergens bij horen. Mild en vriendelijk zijn voor jezelf, gehecht zijn aan jezelf is de beste remedie tegen sociale vergelijking en jaloezie. Ernaar verlangen bijzonder te zijn is begrijpelijk. Het is helaas de weg naar beoordelen van anderen en jezelf. Dan zetten we het zelfkritische stemmetje in gang dat ons vervelend toespreekt als iets niet lukt of uitwerkt zoals we willen op hopen. Het is een wedstrijd die je nooit winnen kan zong Bram Vermeulen al. In mijn individuele coaching trajecten ervaar ik geregeld dat zelfcompassie een belangrijke hulpbron is voor je zelfvertrouwen en je ook beter toelaat om te gaan met wat er op je pad komt, de zaken te nemen zoals ze zijn. Succes én falen. Onszelf te troosten en te koesteren tegen de pijn die we ervaren en dan de draad weer op te pakken.

“Alles draait om jouw aannamen erover en daar ben jij de baas over. Jij kunt met je wil je overhaaste oordeel uitroeien. Dan zul je net als een schip dat rond een kaap wordt gestuurd , een kalme zee , goed weer en een veilige haven vinden. “ Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 12.22 Niets zo moeilijk als met zekerheid de intenties van anderen in te schatten. Niets zo bedreigend dan de intenties van een ander verkeerd inschatten. Het kan schade opleveren en bovendien worden we niet graag voor naïef versleten. Marcus Aurelius waarschuwt vooral voor overhaaste oordelen. Overhaaste oordelen worden te dikwijls gedreven door snelle inschattingen die onder druk van mogelijke bedreiging en schade gebeuren. Deze druk helpt niet om doordachte en doorvoelde inschattingen te maken. Het zou goed zijn dat we onze inschattingen en oordelen over anderen aan meer gezonde twijfel blootstellen en in vraag stellen of we wel (voldoende) evidentie hebben voor onze oordelen. Met een open mind, nieuwsgierigheid en andere vragen kunnen we anderen meer het voordeel van de twijfel geven. Je ziet wat je meent te zien, je ervaart wat je meent te ervaren. Wat jij op basis hiervan denkt en gelooft is één ding, is jouw waarheid en realiteit. Perceptie is realiteit zeggen we wel eens. Maar perceptie is niet noodzakelijk de waarheid. Het kan belangrijk zijn open te blijven voor wat de ander misschien bedoelt, wat hij/zij denkt en gelooft. Voor de zuivere feiten en evidentie. Hoe zuiver kan jij de feiten en evidentie zien? Hoe zuiver is je interpretatie en de betekenis die je aan iemand anders gedrag geeft? En bovendien wat is misschien de achterliggende positieve intentie achter iemands gedrag? Positieve intentie voor jou of op zijn minst voor hem of haarzelf. Wat zou je in je meest milde en genereuze bui over het gedrag van de ander kunnen veronderstellen? Misschien dat de opbrengst van deze open houding je meer oplevert dan een oordelende houding. Stel jezelf misschien eens de vraag wat de opbrengst zou kunnen zijn? Misschien is het risico om deze opbrengst te missen groter en belangrijker dan het risico om zogenaamd naïef te zien.

“Er schuilt geen kwaad in dingen veranderen, zoals er geen goeds bestaat in verzet tegen iets nieuws.“ Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 4.42 Als mensen zeggen dat verandering goed is proberen ze meestal iemand (of zichzelf) gerust te stellen. Instinctief beschouwen we verandering dikwijls als iets waar we huiverig tegenover staan. Vooral verandering die gebeurt, die ons overkomt en die we niet noodzakelijk zelf gekozen hebben. Verandering betekent meestal onzekerheid omdat er ongekende en onvoorspelbare zaken meespelen. Dat voelt dan wel eens oncomfortabel. Op zich is verandering niet goed of slecht. Situaties, gebeurtenissen zijn gewoon wat ze zijn, objectief. Het is onze mening die zegt of iets goed of slecht is. Ons brein ziet meestal eerst en eerder de bedreiging en het mogelijke gevaar en schade. Tegelijkertijd is er de mogelijkheid of de opportuniteit. Welke mening en houding kies je? De basishouding van de stoïcijnen is er het beste van maken. ‘Maak van alles het beste’. Weet dat het leven in één ogenblik kan veranderen. Verspil geen energie aan onnodig verzet, zet die in plaats daarvan in om de mogelijkheden die de situatie of gebeurtenis kan bieden te benutten. Nietzsche noemde dit ‘Amor fati’, liefde voor het lot. Voor mij is het lot niet iets dat in de sterren geschreven staat, maar eerder wat je overkomt ; toeval, geluk of pech. De dingen die je overkomen hebben niet altijd een reden, ze overkomen je gewoon. Het is inherent aan het leven. Je omarmt het maar beter, kan er misschien zelfs van houden. De situatie en gebeurtenis kan je niet altijd kiezen, hoe jij ermee omgaat wel. Een manier om jezelf hierbij te helpen is je weerstand tegen de situatie, gebeurtenis, verandering te onderzoeken en om te zetten in de achterliggende behoefte of nood. Dit kan je helpen herdenken en herkaderen en de positieve mogelijkheden meer zien en benutten. Angsten voor:. Duiden op behoeftes:. Falen. Conflict. Isolement. Verlies. Verantwoordelijkheid opnemen = schuldig zijn bij fouten. . Succes. Harmonie. Erbij horen. Iets waardevols behouden. Dingen “goed” willen doen of “goed willen zijn”. .

“Vertrouw niet op je reputatie, geld of positie, maar op de kracht die van jou is, namelijk je oordeel over de dingen waar je wel of niet controle over hebt. Want alleen dit zorgt ervoor dat je vrij en ongehinderd bent, dat is wat ons bij onze lurven grijpt en uit de diepte trekt zodat we oog in oog komen te staan met de rijken en machtigen“ Epictetus, Dissertationes (Discourses), 3.26.34-35 Wanneer Alexander de Grote in een doorwaadbare plaats in de rivier geconfronteerd wordt met een filosoof die weigert uit de weg te gaan roept een van Alexanders mannen; ‘Deze man heeft de wereld veroverd!’ roept een van Alexanders mannen. ‘Wat heb jij gepresteerd?’ De filosoof, Diogenes de Cynicus, antwoordt, vol zelfvertrouwen : ‘Ik heb de behoefte om de wereld te veroveren overwonnen’. Wie had nu echt de macht? Degene die de macht had over zichzelf, degene die zelfbeheersing had bereikt van echte en blijvende macht, of beter: kracht. Als je echte macht wil krijgen moet je je naar binnen richten in plaats van naar buiten. Zoals Publilius Syrus, een voormalig slaaf, het verwoordde : ‘Wil je een groot rijk hebben? Heers dan over jezelf!’. (De dagelijkse stoïcijn, Ryan Holiday, p.342) Verder kan het helpen jezelf eerlijk in de spiegel te bekijken en je afvragen in hoeverre je ‘macht over’ versus ‘macht tot’ nastreeft. ‘Macht over’ behelst persoonlijke dominantie. De macht wordt uitgeoefend ter vervulling van een persoonlijke behoefte en dient niet noodzakelijkerwijze het algemeen belang. We kunnen daarbij denken aan leiders die hun macht gebruiken om hun positie te behouden of versterken. ‘Macht tot’ is het vermogen om zaken in beweging te brengen die het verschil maken. Daarbij gaat het niet zozeer om het persoonlijk belang, maar om het realiseren van een visie die mens, organisatie en samenleving dient. Bij ‘macht tot’ speelt verbinding, bij ‘macht over’ speelt eerder angst een rol, (Macht, Oscar David, p.43). Stel jezelf de eerlijke vraag waar jouw ego behoefte aan heeft. Wat is er voor jou blijkbaar nodig om jouw zelfbeeld te bevestigen of beschermen? En in welke mate is dat ook je valkuil, zwakte of schaduwzijde? En wat zou je misschien meer dienen en je omgeving eveneens? Wat is er uiteindelijk vervullend, zinvol voor jou?

“Hij werd naar de gevangenis gestuurd. Maar de opmerking dat ‘hij heeft geleden onder het kwaad’ is een toevoeging die bij jou vandaan komt.“ Epictetus, Dissertationes (Discourses), 3.8.5b-6a Een gebeurtenis op zich is objectief. Hoe we deze omschrijven -dat het niet eerlijk was, of dat het een grote ramp was, of dat ze het met opzet deden, etc. – dat is aan ons. Wat je met een situatie of ervaring doet is aan jou. Zet je het om in een positieve ervaring, een ervaring waar je wat uit leert of blijft er vooral frustratie, kwaadheid, teleurstelling,…. Acceptatie is de eerste stap. Acceptatie is niet passief, het is niet emotieloos aanvaarden of bij de pakken blijven zitten. Het is de eerste stap in een actief proces van omgaan met de realiteit zoals ze is. Het betekent dat je de realiteit zoals ze tot nu toe is accepteert en erkent voor wat ze is. Wat er met ons gebeurt als individu kan willekeurig, vervelend, wreed of onverklaarbaar lijken, terwijl deze gebeurtenissen heel logisch zijn als we ze vanaf een afstandje bekijken, zelfs al is het maar een heel klein beetje. Je mag hierdoor ook verstoord, afgeleid zijn voor even of een tijdje. En dan komt het erop aan terug zelf de leiding te nemen. En je visie te bepalen voor de toekomst. Waar wil je naartoe, welke verandering wil je in beweging zetten? Immers, het helpt niet om ons te beklagen over iets dat voorgoed buiten onze macht ligt, voorbij is. Wat heeft het voor zin, om naast het probleem waar je mee kampt je te blijven beklagen. Het is belangrijke aandacht te schenken aan je houding, je mindset. Het gaat om meer dan alleen leren van wat ons overkomt en verdragen wat verdragen moet worden. Het gaat erom uit te kijken naar de obstakels van het leven. Als we ze met de juiste instelling tegemoet treden, maken zulke obstakels ons tot betere mensen. Of zoals Seneca het bij een andere gelegenheid stelde : ‘bij kalme zee doet iedere stuurman het goed, maar het is de storm die zijn vakbekwaamheid zowel op de proef stelt als verbetert.’ (Massimo Pigliucci & Gregory Lopez, Handboek voor de moderne stoïcijn,p.175). Ik steel even een oefening van hun. Kijk deze week eens uit naar uitdagingen die zich voordoen, ga eens na hoe je ze kan herkaderen, anders zien. Hoe kan je ze cognitief, rationeel herkaderen, herdefiniëren,…? En hoe kan je jezelf in een emotionele staat brengen die je toelaat om de uitdaging aan te gaan?

Hecato zegt: “Stop met hopen en je zult niet langer bang zijn. De belangrijkste oorzaak van beide kwaden (angst en hoop) is dat in plaats van ons aan te passen aan de huidige omstandigheden, we veel te ver vooruitdenken.“ Seneca, Epistulae morales (Moral letters), 5.7b-8 Hoop wordt over het algemeen als iets goeds gezien. Angst wordt meestal beschouwd als iets slechts. Voor een stoïcijn als Hecato zijn ze hetzelfde. Beide zijn voorstellingen van de toekomst over dingen waar we geen controle over hebben. Beide zijn de vijand van dit huidige moment waarin je je nu bevindt. Het draait er niet om dat we onze angsten overwinnen, maar dat we begrijpen dat zowel hoop als angst een gevaarlijke hoeveelheid ‘behoeften’ en ‘zorgen’ in zich hebben. En helaas zijn het die behoeften die zorgen veroorzaken. Nu is er niks tegen vooruitkijken en een visie voor de toekomst ontwikkelen of plannen maken, zolang je daarbij de realiteit ziet zoals ze is. Laat je niet verblinden of verstoren door ongegronde angst of valse hoop. Dat is ook wat de stoïcijnen met onverstoorbaarheid bedoelen. De onverstoorbaarheid waarvoor de stoïcijnen bekend zijn wordt te dikwijls gelezen en gebruikt als emotie- en gevoelloos. Dat is niet waar een (actuele) lezing van hun teksten toe aanzet. Een eigentijdse interpretatie aangepast aan onze tijd maakt het advies van de stoïcijnen nog steeds erg bruikbaar: het gaat erom dat je je emoties (h)erkent, toelaat, accepteert en begrijpt wat ze te vertellen hebben over zaken die voor jou belangrijk en waarde(n)vol zijn. Je mag er ook even door van de kaart zijn, je er even door laten verstoren, maar liefst niet overspoelen. De kunst is je daar bewust van te zijn en de leiding te behouden of terug te nemen, je emotie te kanaliseren. Laat de emotie niet jou leiden, maar leid de emotie. De leiding behouden betekent niet de emotie onderdrukken. Het gaat eerder om van emotie onderdrukken naar emotie uitdrukken te gaan. Ik vul de reflecties van de stoïcijnen graag aan met het denken van Kristin Neff en anderen over zelfcompassie en mildheid: ‘We hebben niet zoveel vat op onze karaktertrekken, onze aangeboren persoonlijkheid, onze lichaamsbouw, onze gezondheid, de fijne en vervelende dingen die ons overkomen. Maar wat we wel kunnen doen, is aardig voor onszelf zijn wanneer we onze beperkingen onder ogen zien, waardoor we minder onder onze beperkingen gebukt gaan.’ Mildheid en zelfcompassie zouden wel eens de sleutel kunnen zijn tot echte onverstoorbaarheid. Jezelf accepteren met je sterke en zwakke kanten, met je mooie en minder mooie kanten en je tegelijkertijd kwetsbaar kunnen tonen, maken het leven veiliger en aangenamer voor onszelf en degenen die met ons samenleven- en werken.

“Als al de knappe koppen in de geschiedenis zich zouden richten op alleen dit onderwerp, dan nog zouden ze niet volledig hun verbazing kunnen uitdrukken over de duisternis van de menselijke geest. Niemand zou zelfs maar een centimeter van zijn land opgeven, en door het kleinste geschil met een buurman kan de hel losbarsten. Toch laten we anderen heel gemakkelijk inbreuk maken op ons leven. Erger nog, vaak effenen we zelfs de weg voor hen die ons leven overnemen. Niemand geeft zijn geld weg aan voorbijgangers, maar hoevelen van ons geven ons leven weg? We zijn gierig als het om bezit en geld gaat, maar we denken weinig na over tijd verspillen, terwijl tijds iets is waar we het allerzuinigst mee zouden moeten zijn.“ Seneca, De brevitate vitea (on the brevity of life), 3.1-2 Vandaag kunnen we alsmaar meer afgeleid worden door van alles en nog wat. De stroom aan berichten (via verschillende kanalen), multi-tasking, de vele verwachtingen op professioneel, persoonlijk vlak waaraan we allemaal (menen te) moeten voldoen…. Je kan zelf nog wel een en ander bedenken dat jou afleid, bezig houdt en tijd vraagt. En toch zal ieder van ons waarschijnlijk tijd als een van de belangrijkste en schaarse zaken in het leven beschouwen. Sowieso is de tijd eindig voor ons mensen. We zijn sterfelijke wezens. Tijd als ons meest onvervangbare goed ; we kunnen er geen bijkopen. We kunnen er slechts naar streven er zo weinig mogelijk van te verspillen. Misschien is dit ook wel een zegen. Het maakt dat we op zijn minst uitgenodigd worden om die tijd dan ook zinvol en vervullend aan te wenden. Ik beschouw tijd meer en meer als een rekbaar begrip. Afhankelijk van hoe je je tijd invult lijkt tijd niet zo’n absoluut gegeven. Ik kan een week op vakantie gaan. Maar de ene week vakantie is de andere niet. En dat geldt ook voor vele andere zaken in het leven. Afhankelijk van hoe ik ze invul zal de kwaliteit verschillen. Het woord ‘kwalitijd’ geeft voor mij mooi weer dat tijd een rekbaar begrip is. Hoe ga jij met je tijd om? Het is de tijd van de goede voornemens. Een goed moment om eens stil te staan bij onze tijdsbesteding. Hoe wil je omgaan met je tijd? Welke verandering of verschuiving wil je in je omgang met je tijd? Neem er je tijd voor. En om goede voornemens tot uitvoering te brengen schijnt het te helpen om : -niet te veel hooi op de vork te nemen. Beter kleine stapjes dan de grote transformatie. -je doelstellingen positief te formuleren in plaats van negatief te formuleren -je doelstellingen met andere te delen zodat ze je er vriendelijk en mild over kunnen aanspreken en aan herinneren

“je hebt het volmaakte karakter als je zonder beroering, verstarring of huichelarij elke dag kunt doorbrengen alsof het je laatste is.“ Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 7.69 De stoïcijnen dachten niet dat iemand perfect kan zijn. Het idee van een wijs mens worden (het hoogste doel van een filosoof om na te streven) was niet realistisch. Toch kan je elke dag beginnen met de intentie een beetje dichterbij dat doel te komen. Proberen en zoeken kunnen zoveel opleveren. De intentie om een beetje meer meesterschap te ontwikkelen en zinvolle doelen na te streven is het proberen meer dan waard. Inzetten op verbetering van jezelf zouden de stoïcijnen dat noemen. In die zin kan je iets of iemand ook niet beoordelen op zijn/haar acties, gedrag en resultaten alleen. De achterliggende intentie of voornemen is eveneens van belang. Alleen is die meestal niet rechtstreeks zichtbaar en waar te nemen. Misschien een waardevolle gedachte als je er niet aan kan weerstaan om goede voornemens voor het nieuwe jaar te maken. En vergeet niet dat om goede voornemens tot uitvoering te brengen het helpt om : -niet te veel hooi op de vork te nemen. Beter kleine stapjes dan de grote transformatie. -je doelstellingen positief te formuleren in plaats van negatief te formuleren -je doelstellingen met anderen te delen zodat ze je er vriendelijk en mild over kunnen aanspreken en aan herinneren. Welke wensen en doelen wil jij dit jaar en in wat er volgt waarmaken? Wat wil jij verbeteren of verder zetten? Waar wil jij meer meester in worden? Hoe ga je jezelf helpen om te volharden en door te zetten? Hoe zorg je ervoor dat je voldoende energie en (veer) kracht hebt en onderhoudt om te volharden en door te zetten? Een boeiend boek met een goede onderbouw en praktische oefeningen en tips is ‘Activeer je nervus vagus’, van stressexpert Luc Swinnen. Het boek handelt over en vertaalt het baanbrekend werk van de Amerikaanse neuropsychiater Stephen Porges over de polyvagaal theorie en praktijk. En het geeft ook aan hoe je condities kan bevorderen die je geest en lichaam ondersteunen bij het ‘onverstoorbaar en wendbaar omgaan’ met de omstandigheden en gebeurtenissen.

“Bedenk dat het streven je in het vooruitzicht stelt dat je zult krijgen waar je naar streeft, en dat het vermijden je in het vooruitzicht stelt dat je niet zult terecht zult komen in wat je vermijdt. Wie bij zijn streven faalt, krijgt niet wat hij wel wil; wie bij zijn vermijden faalt, krijgt wel wat hij niet wil. Wanneer je nu alleen die onnatuurlijke dingen vermijdt waarvan het in je macht ligt ze te vermijden, dan zul je in niets terechtkomen van wat je probeert te vermijden, maar als je ziekte, dood en armoede probeert te vermijden, dan zul je tegenslagen ondervinden. Daarom moet je het vermijden helemaal weghalen bij alles wat niet in onze macht ligt en het verplaatsen naar de onnatuurlijke dingen die in onze macht liggen.“ Epictetus, Hankboekje, 2.1-2 Het willen is 1 van de 3 aandachtsgebieden die de stoïcijnen beoefenen en aanbevelen. Wat wil je? Wat wil je nastreven, wat wil je vermijden? Wat kan je nastreven, wat kan je vermijden? Waar verlang je naar, waar heb je misschien angst voor? Welke opbrengst streef je na, welke schade probeer je te vermijden? De kunst is te accepteren waar je weinig tot geen greep of controle over hebt. Dat wil niet zeggen dat je niets onderneemt, dat je niet handelt of geen actie of initiatief neemt. Accepteren betekent de realiteit onderkennen dat er onvoorspelbaarheden en onzekerheden zijn, dat je geen volledige controle en macht hebt. Dit staat niet gelijk aan passief aanvaarden en de mogelijkheid tot handelen loslaten. Als je initiatief neemt en naar best vermogen handelt of je werk doet dan kan je niet falen. Daarbij helpt het om je gemoedsrust en emotionele staat niet (te sterk of te lang) te laten afhangen van dingen die niet volledig in je macht liggen. Het is niet voor niets dat Epictetus reeds stelde dat het terrein van de emoties het belangrijkst en meest urgent is. Je macht over je emoties en gevoelens vergroten, je emotionele wendbaarheid versterken is een belangrijke sleutel. Het laat je toe om meer onverstoorbaar waar te nemen, te denken, te oordelen, te beslissen en te handelen. Het gaat niet om emotieloos te worden, zoals sommigen de adviezen van de stoïcijnen interpreteren. Emoties hangen immers sterk samen met wat je belangrijk vind, wat je wil, nastreeft of vermijdt. Als je je macht, je cirkel van controle en invloed wil uitbreiden is het aangewezen om je menselijke conditie te omarmen, de mogelijkheden zowel als de beperkingen en er onverstoorbaar mee om te gaan. Je kan hiervoor inspiratie vinden in het indrukwekkend werk van Hannah Arendt. Haar werk ‘de menselijke conditie’ is een aanrader. Hannah Arendt was een stekelige denker met een groot hart voor de wereld en de mensheid. Ze ging vaak in tegen de algemeen heersende opvattingen. Arendt pleitte voor een actief burgerschap waarin kritisch denken en open dialoog centraal staan. Als Duitse van Joodse origine belandde ze na haar vlucht voor het naziregime in de Verenigde Staten. Ze liet een groot oeuvre na, dat vandaag een steeds groter publiek bereikt.

“Rust kan slechts verkregen worden door diegenen die een rotsvast en krachtig oordeel hebben bereikt. Anderen veranderen telkens van gedachten en bevinden zich daardoor in een staat van of afwijzing of acceptatie van dingen. Wat is de oorzaak van deze wispelturigheid? Het komt doordat niets duidelijk is en ze vertrouwen op de meest onduidelijke gids : de algemene opinie.“ Seneca, Epistulae morales (Moral letters), 95.57b-58a Laat je niet ver-leiden of af-leiden en uit koers slaan bij onverwachte zijwind of storm. Laat tegenslag, obstakels of onverwachte gebeurtenissen je niet zodanig verstoren dat het tot wispelturigheid leidt. Kijk rustig en onverstoorbaar of de gebeurtenissen wel van die aard zijn om af te wijken van je weloverwogen beslissing en keuze. Hou je koers aan en blijf op pad. Stuur eventueel bij en experimenteer bij terechte twijfel. Gezonde twijfel en bescheiden zelfvertrouwen zijn op zijn plaats in turbulente tijden waarbij er nog meer ongekenden, onvoorspelbaarheden en onzekerheden zijn. Seneca gaf al aan dat het belangrijk is in jezelf te geloven en erop te vertrouwen dat je op het juiste pad zit, en niet (zodanig) te gaan twijfelen om vervolgens de talloze paden te volgen die mensen doen dwalen in alle richtingen. Deze onzekere omstandigheden vragen om meer voorzichtig of risicovoller experiment, afhankelijk van je situatie en de omstandigheden waarin je werkt. Blijf weloverwogen en onverstoorbaar inschatten, oordelen, kiezen en beslissen en laat je niet af-wenden van je koers. Durf vanuit een gezond zelfvertrouwen risico te nemen, rustig vol te houden en door te zetten. En je bewust zijn en toelaten dat je niet alles kan weten, kennen en inschatten en dat er inherent ongekenden en onzekerheden zijn. Voor leiders komt het erop aan ook in een dergelijke omgeving richting te kiezen en te geven en door te zetten bij moeilijke omstandigheden. Je moet daarbij signalen in je omgeving blijven lezen, bijsturen waar nodig of aangewezen, en toch op pad gaan en blijven. Onverstoorbaarheid en wendbaarheid gaan samen. Het één kan niet zonder het ander. Ga voor jezelf eens na hoe jij deze week met onverwachte, onvoorspelbare situaties en gebeurtenissen omgaat. En wat en wie je daarbij kan helpen en ondersteunen?

“Principes verliezen alleen aan kracht wanneer het vuur van de gedachten dat erop inwerkt uitdooft. Het is aan jou dit vuur levend te houden… En je krijgt een nieuw leven wanneer je alles weer gaat zien zoals je het eens zag. Dan kom je opnieuw tot leven.“ Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 7.2 De stoïcijnen staan voor een praktische filosofie. Een die verbonden is met actie en handelen. Hannah Arendt (zeker geen stoïcijn) spreekt in haar boek ‘De menselijke conditie’ over Vita activa, naast Vita contemplativa. Actie gebeurt best op basis van weloverwogen keuzes. Denken en reflectie als basis voor actie en handelen. Vasthouden aan weloverwogen meningen, overtuigingen en principes kan helemaal op zijn plaats zijn. Zolang het maar geen dogma’s worden die onwrikbaar zijn. Om ze soepel en in beweging te houden kan het helpen om meer empathie en begrip op te brengen voor de mening en overtuiging van anderen. Om je cognitief en emotioneel empathisch op te stellen. Onder cognitieve empathie versta ik: je open stellen voor het denken en de gedachten, meningen, overtuigingen van de ander en de eventuele feiten, argumenten die de ander inbrengt of meent te zien. Met emotionele empathie bedoel ik: je ook open stellen voor de emoties en gevoelens van de ander en de achterliggende principes en waarden die de emotie kunnen oproepen. Dat betekent niet dat je het hiermee eens moet zijn of dat je ze gerechtvaardigd vindt. Het perspectief van de ander innemen kan je wel helpen om beter te begrijpen, meer begrip op te brengen en milder te reageren. Dat maakt het gemakkelijker om een bruggetje te bouwen en het eventuele verschil in mening of waarden te overbruggen. Of op zijn minst beter te begrijpen waar het verschil precies zit. Je kan ook ‘agree to disagree’. Piggliuci raadt in zijn ‘Handboek voor de moderne stoïcijn’ aan om in situaties waarbij je de reactie en het gedrag van de ander niet kan plaatsen of gerechtvaardigd vindt in 2 stappen te werken. De eerste stap van de analyse is proberen te bedenken welke incorrecte of verkeerde opvatting de ander heeft gebracht tot zijn reactie of gedrag. (p.42) Een volgende stap in de analyse is je afvragen wat de ander waardevol en belangrijk vindt en of dit spoort met je eigen waarden. Dat kan een mooie oefening voor deze week zijn.

“Er zijn drie gebieden die iemand die wijs en goed wil worden, moet trainen. Het eerste heeft te maken met verlangens en afkeer; dat iemand nooit te ver gaat in zijn verlangens of vervalt tot iets waar hij een afkeer van heeft. Het tweede met de aandrang om te handelen, en in ruimere zin met plicht. Het gaat erom dat iemand bewust handelt vanuit de juiste redenen en niet ondoordacht. Het derde moet vrij zijn van bedrog, zelfbeheersing en alles wat met oordelen te maken heeft, de goedkeuring die onze geest geeft aan waarnemingen. Van deze drie gebieden is het eerste het belangrijkste en meest urgente, want dit gebied heeft te maken met passies. Hevige emoties komen immers alleen opzetten als we onze verlangens en afkeer niet in de hand hebben.“ Epictetus, Dissertationes (Discourses), 3.2.1-3a Verlangens en afkeer kunnen ervoor zorgen dat we niet helder waarnemen en oordelen. Ze kunnen ons brein misleiden en afleiden. Het kan ervoor zorgen dat we bepaalde dingen niet (willen) zien, de werkelijkheid misvormd waarnemen. We zien wat we willen zien, waar we naar verlangen of we zien wat we vrezen en een afkeer van hebben. We zien de realiteit te rooskleurig of te zwart in. We zijn meesters in het onszelf en anderen verhalen te vertellen, rationalisaties die ons vertellen dat we het wel degelijk juist zien en het juiste oordeel vellen. Verlangen en afkeer zijn en kunnen zorgen voor sterke emoties die maken dat we niet meer doordacht denken, kiezen en beslissen. Het streven naar of het vermijden van kan zorgen voor een te grote drang tot handelen en actie. Niet doordacht en weloverwogen handelen. Helder waarnemen en ervaren en daarbij cognitieve en emotionele bias vermijden vormt de start van elk goed oordeel, keuze en beslissing. We dienen onze beweeg-redenen goed te onderzoeken. Kalm en rustig je beweegredenen en wat je drijft onderzoeken en de tijd en ruimte creëren om dat te doen kan je helpen jezelf te leiden. Ga voor jezelf eens na wanneer je streven en vermijden je op sleeptouw neemt en zelfs de leiding overneemt. Hou jezelf deze week eens in de gaten en observeer wanneer je in je streven en vermijden teveel en onnodig risico neemt of net te weinig. Een fijn boekje ‘Drive. Train je stoïcijnse mindset’, dat handelt over streven en verlangen naar succes en vermijden van verlies schreef ex-olympisch kampioen schaatsen Mark Tuitert. Hij reikt je 10 principes aan voor het ontwikkelen van een stoïcijnse mindset.

“Wie is er onoverwinnelijk? Degene die niet kwaad wordt door wat buiten zijn weloverwogen keuze valt.“ -Epictetus, Dissertationes (Discourses), 1.18.21 Wat is voor jou winnen en verliezen? Hoe ga je om met winnen en verliezen? Hoe groot is het verlangen en het streven om te winnen, hoe groot is de angst en het vermijden van verliezen? Wat doet het met je emoties en ego? Als je wil winnen moet je ook durven verliezen. Het laat je misschien toe om minder krampachtig en gespannen voor winnen te gaan. De kansrijkste weg. Ons brein en onze psychologie kunnen ons in de weg zitten. Sportlui die prestaties op het hoogste niveau moeten leveren weten er alles van. Een vloeiende uitvoering gaat gemakkelijker met de nodige taakspanning en focus enerzijds en mentale ontspanning anderzijds. Het verschil tussen winnen en verliezen zit soms in een klein hoekje. Geluk en pech kunnen ook een rol spelen. Als de belangrijkste transfer van Club Brugge in de wintermercato de mental coach is zegt dat al iets. Gefocused, onverstoorbaar en met plezier uitvoeren is een kunst. Zodra de angst, de twijfel overneemt lijkt het mis te gaan. Ook als het even misgaat of tegenzit moet je rustig doorgaan. Emoties kunnen je in de weg zitten bij het nastreven van doelen. Je kan een beetje te enthousiast en overmoedig worden. Je kan te gefrustreerd en gespannen zijn. Deze emoties kunnen je focus, aandacht en uitvoering verstoren. Je ego kan je eveneens parten spelen. Je wil zodanig aan de verwachtingen van anderen voldoen of ze overtreffen dat de druk maakt dat je niet meer kalm en rustig, weloverwogen kan handelen en uitvoeren. ‘Trust the proces’ hebben we vorig jaar misschien een beetje veel gehoord in de voetbalwereld. Niettemin is de focus op het proces heel belangrijk als je resultaat wil (blijven) halen. Het heeft ook met korte termijn en lange termijn te maken. Om met een dooddoener te eindigen : ‘in the long run, we are all …’

“Als je wijs wilt worden, hoef je slechts één ding te doen: je aandacht richten op je intelligentie, die altijd alles leidt.“ -Heraclitus, geciteerd in Leven van beroemde filosofen, 9.1, va Diognes Laërtius Vooraleer je actie onderneemt is het waarschijnlijk vaak zinvol en aangewezen om vooraf goed na te denken. De actie- en oplossingsgedrevenheid van vele organisaties en onszelf maakt dat we soms te snel en onvoldoende overwogen tot actie overgaan. We zeggen dan tegen onszelf: “Ik (her)ken of weet dit al” en “ik heb geen tijd”. En er zijn ook heel wat situaties waar dat okee is. Maar misschien is het deze keer net anders en win je tijd door iets meer weloverwogen tewerk te gaan. Denken begint met de omgeving, de context, de situatie en omstandigheden en het gedrag van anderen helder te zien. Bewust en helder waarnemen en ervaren is de eerste stap. Lees je de signalen en informatie correct? Hoe meer je iets helder en ongefilterd kan zien, hoe groter de kans dat je een goede inschatting of beoordeling van de situatie maakt, op basis van je informatie, kennis en ervaring. Ook je emoties kan je leren helder ervaren en zien. Je kan je emotionele reacties in de hand houden door je emoties toe te laten, het signaal dat ze geven proberen te voelen en begrijpen en een gepaste reactie te kiezen. Emoties zijn zo belangrijk en signaleren en vertellen je iets over wat zinvol en belangrijk voor je is, dat je ze best een plaats geeft in je denk- en beslissingsproces. Je kan je triggers of emotie-uitlokkers leren herkennen, beheersen en temperen. Naast zelf denken is ook samen denken een goede manier om tot weloverwogen keuzes en beslissingen te komen. Samen weet je meer dan alleen. Samen denken veronderstelt veelal samen spreken. In het werken met en coachen van leiders, teams en organisaties draait veel van wat we doen rond samen spreken op een constructieve en productieve manier. Wij lenen graag de volgende vier woorden van collega #Herman Wittockx. Het gaat over: uitspreken, bespreken, afspreken en aanspreken. Wij voegen aan bespreken graag toe tegenspreken en doorspreken Als je goede afspraken wil maken, goede beslissingen wil nemen als team is het belangrijk dat eerst alles wat nodig is uitgesproken wordt en dit grondig besproken wordt. Dat betekent ook elkaar tegenspreken, openstaan en uitnodigen om tegen gesproken te worden. En dat betekent ook doorspreken en je verzekeren dat je elkaar goed begrijpt en niet gezellig naast elkaar heen praat. Je kan elkaar maar echt aanspreken en ter verantwoording roepen als je goede en gedragen beslissingen genomen hebt. Anders heb je eigenlijk geen afspraak of beslissing. Ga voor jezelf en je team eens na in welke mate jullie echt uitspreken wat je denkt en voelt, meent, … Ook wanneer het moeilijk is en over delicate en gevoelige onderwerpen gaat. En hoe open en constructief jullie echt met elkaar in gesprek gaan en luisteren om te begrijpen, uitnodigend spreken,… Onze ervaring leert dat hier ontzettend veel winst en tijd te boeken valt. En dat tijd zelden een goed excuus is.

“De pythagoreeërs zeggen : ‘Kijk bij het aanbreken van de dag naar de hemel’, opdat we herinnerd worden aan de hemellichamen, die altijd in dezelfde banen en op dezelfde manier hun taak vervullen, en aan hun orde, hun reinheid, hun onverhuldheid. Want een ster heeft niets om zich achter te verschuilen.“ Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 11.27 Niets is voor altijd. Ook ons weten en onze kennis niet. Kennis en wetenschap is een tijdelijk en voorlopig voldoende weten, zekerheid en waarheid. Een ongemakkelijke gedachte voor velen. Nog ongemakkelijker is het be-twijfelen en durven loslaten van bepaalde zekerheden die ons een hele tijd gegidst hebben en van dienst leken te zijn. En bepaalde fundamentele waarheden en zekerheden, paradigma’s loslaten nog lastiger. Je loopt ook het risico om lang geïsoleerd te staan en worden als je ze in vraag stelt, fundamenteel van gedachten verandert. Vroeger kon je er letterlijk voor verketterd worden, nu eerder figuurlijk. Toch is dat wat Stephen Hawking en Thomas Hertog doen 5 jaren na de dood van Hawking. Hertog, de Belgische kosmoloog, heeft een boek ‘Het ontstaan van de tijd’ geschreven over hun revolutionaire en gewijzigde inzichten over de oorsprong van het heelal. In die zin moet je kennis en wetenschap altijd in zijn context en tijd plaatsen. Dit geldt ook voor de stoïcijnen. Massimo Pigliucci & Gregory Lopez maken in hun Handboek voor de moderne stoïcijn een onderscheid tussen de oude en moderne stoïcijnen wanneer ze de vraag opwerpen : ‘gebeuren de/alle dingen met een reden?’. De oude stoïcijnen waren pantheïsten – dat wil zeggen: ze dachten dat God samenviel met het universum. Dit goddelijke universum was materieel van aard en werd geregeerd door oorzaak en gevolg. Wat je overkomt heeft een reden. De meeste moderne stoïcijnen zijn geen pantheïst, maar hangen het hedendaagse wetenschappelijke wereldbeeld aan: de kosmos is geen levend organisme -het is een wonderbaarlijk dynamisch, complex systeem van materie en energie die in elkaar overgaan-. Net als de antieke stoïcijnen dachten, wordt het geregeerd door een web van oorzaak en gevolg, maar er lijkt geen logica te zijn in wat ons individueel overkomt. Wat je overkomt heeft niet altijd een reden. Het kan puur toeval zijn, pech of geluk, een toevallige samenloop van omstandigheden. Ook Marcus Aurelius twijfelde hier al over. ‘Er is of een dwingend noodlot en een onontkoombare orde, of een barmhartige Voorzienigheid, of een willekeurige, onbestuurbare warboel van atomen. Als er nu een onontkoombare noodzaak heerst, waarom verzet je je dan? Als er een Voorzienigheid is die zich genadig laat stemmen, zorg dan dat je de goddelijke hulp bent. En als er een warboel is, wees dan blij dat je op zulke woelige baren zelf een redelijk innerlijk kompas hebt.’ Wat zijn jouw fundamentele zekerheden en waarheden die je moeilijk tot niet in vraag stelt of loslaat? Wat houdt je tegen, wat vrees je dan, wat komt er op de helling te staan als…. Hoe zeker ben je hiervan?

“Heraclitus noemde zelfbedrog een afschuwelijke ziekte en het gezichtsvermogen een zintuig dat liegt.“ -Diogenes Laërtius, Leven en leer van beroemde filosofen, 9.7 Zelfinzicht is het vermogen om jezelf objectief te bekijken. Het vermogen om je bril, je aannames, je patronen van denken, voelen en doen in vraag te stellen en aan een onderzoek te onderwerpen. Inzicht in de andere, de omgeving en de wereld vraagt ook om een objectieve kijk op de realiteit. In mijn boek ‘Risico verzilveren. Over onverstoorbaar en wendbaar leiderschap’, dat begin april uitkomt bij Lannoo Campus, heb ik het over 8 mentale valkuilen die onze kijk en inzicht op onze en de realiteit kunnen vertroebelen en ons inzicht 1. Bias : Vooringenomenheden die ervoor zorgen dat we overtuigd zijn dat we het goed zien maar toch de bal misslaan en systematisch bepaalde verkeerde inschattingen of oordelen maken.Bv. confirmatiebias waarbij je vooral feiten ziet die je mening bevestigen en minder of niet die feiten die je mening tegenspreken. 2 .Ruis : Van ruis is sprake wanneer mensen van wie verwacht wordt dat ze eenzelfde oordeel zullen vellen omdat ze over dezelfde ervaring, kennis en informatie beschikken maar toch verschillende oordelen. Bv. artsen die eenzelfde case onafhankelijk van elkaar beoordelen. 3. Gedachten, overtuigingen en mentale modellen (GOMM’s) : We bouwen in ons leven en vanuit onze persoonlijke ervaringen en levensgeschiedenis allemaal bepaalde overtuigingen en mentale modellen op die ons gidsen bij het beoordelen van situaties en handelen. Sommige daarvan zijn helpend, andere beperken ons onnodig. Bv. als ik ervan overtuigd ben dat je beter niet verder springt dan je stokje lang is zal ik wellicht minder geneigd zijn om risico te nemen en ondernemer te worden. 4. Emotie : Emoties hebben een grote impact op ons denken en handelen. We handelen niet altijd redelijk en rationeel. 5. Ego : Ons ego en het beeld dat we van onszelf hebben en willen tonen kan ons geregeld eens in de weg zitten. Bv. wanneer ik moeilijk mijn gelijk kan in vraag stellen of mijn ongelijk toegeven. 6. Groepsdruk- en denken : Het is ook geweten dat er expliciet of impliciet druk uitgaat van een groep en het risico op groepsdenken aanwezig is bij het beoordelen van situaties en het nemen van beslissingen. 7. Expertise : Als expert leg je jezelf soms verwachtingen op of verwachten anderen van jou het antwoord, dat je misschien zelf ook niet altijd hebt. Bv. als patiënt kan je overdreven verwachtingen hebben over de maakbaarheid van situaties en wat een medisch specialist of chirurg voor jou kan doen. 8. Macht en belangen : Bij het beoordelen van situaties en nemen van beslissingen spelen ook macht en belang een belangrijke rol, alsook het gebruik en inzetten ervan. Met een vertroebelde blik is het moeilijk om optimale of ‘goed genoeg’ beslissingen te nemen. In een omgeving die alsmaar turbulenter en troebeler wordt, komt het erop aan voldoende afstand, tijd en ruimte te houden en te nemen om goede inschattingen te maken. Vooral bij belangrijk beslissingen met veel (mogelijke) impact en consequenties is het zaak om dit op en bewuste manier te doen en mentale valkuilen te vermijden. Ga voor jezelf eens na welke belangrijke beslissing (waar je achteraf bekeken niet zo tevreden over was) je nog eens onder de loep wil nemen om te zien welke mentale valkuilen je parten gespeeld hebben. Hoe kan je dat een volgende keer vermijden?

“Je bent niet je lichaam of haarstijl; het gaat erom hoe goed je kunt kiezen. Als je keuzes mooi zijn, zul jij dat ook zijn.“ -Epictetus, Dissertationes (Discourses), 3.1.39b-40a Hoe meer je goed bent met jezelf, hoe minder je een ander beeld moet ophouden. We hoeven dan minder bezig te zijn met hoe we of iets overkomen opdat we toch maar aan de verwachtingen van anderen willen voldoen. Hoe minder je aandacht, tijd en energie moet steken in hoe je overkomt, hoe meer je echte aandacht, tijd en energie voor de anderen en de situatie en gebeurtenissen kan hebben. Alles begint met aandacht. Aandachtig aanwezig zijn laat je toe en maakt het mogelijk om zo echt en volledig mogelijk waar te nemen, signalen op te pikken en te ervaren. Je waarnemingsvermogen bepaalt mede je oordeelsvermogen en beslissingsvermogen. Als je start van verkeerde of beperkte waarnemingen zijn je oordeel en beslissing vanzelf ook beperkt en ontoereikend. Echte aandacht is ook de basis voor elk goed gesprek, waarin je echt aanwezig bent, actief en aandachtig luistert, je echt openstelt voor de visie, mening en argumenten van anderen en echt goede vragen kan stellen. Je oordeelsvermogen en je keuzes worden sterker als je individueel en samen bewust, doordacht en doorvoeld observeert, reflecteert, denkt en beslist. Het zal toelaten mooie keuzes te maken die aangepast zijn aan de situatie en omstandigheden. Als je dit combineert met grote openheid en het uitgangspunt dat je kan leren, dat je het nog niet allemaal weet, het niet kan weten - wordt het mogelijk om ook met een omgeving om te gaan die alsmaar ongekender, onvoorspelbaarder en onzekerder is. Situaties waarin je niet kan weten en kennen, niet kan voorspellen hoe het zal uitdraaien en toch moet beslissen, vragen om slimme experimenten waarin je uitprobeert wat werkt en wat niet en er een bewust leerproces van maakt. Het kan ons helpen om te gaan met een wereld waarin er naast normale zekerheid ook radicale onzekerheid is. Durven risico nemen, moed tonen, mogen falen en leren kunnen ons helpen potentiële opwaartse risico’s en mogelijkheden te benutten. Vraag je eens af in welke mate jij vooral beslissingen moet nemen die baden in normale onzekerheid en redelijk voorspelbaar zijn, dan wel radicale onzekerheid waarbij er weinig voorspelbaar is. Hoe ga jij om met radicale onzekerheid en onvoorspelbaarheid?

“Leven zonder plan is grillig. Zodra er een plan is, zijn er regels nodig. Ik denk dat je moet toegeven dat er niets beschamender is dan onzeker en aarzelend gedrag, en dat het erger is dan een laffe terugtrekking. Dit zal ons in alles overkomen als we niet de fouten die onze ziel in beslag nemen en gijzelen zien kwijt te raken. Dan boeken ze niet langer vooruitgang en hebben ze geen enkel effect op ons.“ -Seneca, Epistulae morales (Moral letters), 95.46 Doelen omzetten in resultaten vraagt om een plan. Zonder plan is er chaos. Niet omdat plannen perfect zijn, maar omdat mensen zonder plannen veel meer risico lopen om te worden overdonderd, en verrast door onverwachte gebeurtenissen. Een goed plan is wendbaar en voorziet best al in mogelijk onverwachte gebeurtenissen. Een goed plan is aangepast aan de omstandigheden en context waarin je werkt. Naarmate de omgeving en omstandigheden onvoorspelbaarder en onzekerder zijn heb je meer nood aan verschillende opties waaruit je kan kiezen. Indien de context en omstandigheden nieuw zijn, nieuwe risico’s inhouden die je nog niet (goed) kent kan je niet altijd je standaard aanpak gebruiken. Wendbaar en aangepast omgaan met deze nieuwe risico’s vraagt dat je meerdere paden verkent om de gewenste bestemming te bereiken. In deze omstandigheden geldt des te meer wat het spreekwoord ons vertelt; ‘Er zijn meerdere wegen naar Rome.’ Het kan ook zijn dat je onderweg een ander pad moet gaan volgen. Flexibel plannen en onderweg bijsturen zijn essentieel om wendbaar te kunnen omgaan met een omgeving die ongekender, onvoorspelbaarder en onzekerder is. Moedig beslissen en handelen wordt iets gemakkelijker wanneer je een plan hebt. Het helpt om in beweging te komen. Een plan maken in ongekende en nieuwe omstandigheden vraagt om een open mindset en nieuwsgierigheid. ‘Nieuwsgierigheid zal je angst zelfs meer bedwingen dan moed’, James Stephens. Ik neem deze quote met plezier over uit een boeiend boek van Dr. Judson Brewer, ‘Vrij van angst’. Als je hier voor jezelf mee aan de slag wil gaan kan je binnenkort terecht in mijn eigen boek ‘Risico verzilveren. Over onverstoorbaar en wendbaar leiderschap’ (Lannoo Campus), het levert je stof en handvaten om je te ondersteunen bij het nemen van risico, leren, het versterken van je zelfvertrouwen en nemen van persoonlijk verantwoordelijkheid.

“Er zijn twee dingen die moeten uitgeroeid worden bij mensen : arrogante meningen en wantrouwen. Mensen met arrogante meningen vinden dat ze niets anders nodig hebben, en mensen met wantrouwen nemen aan dat er door de stortvloed aan omstandigheden geen blijdschap kan zijn.“ -Epictetus, Dissertationes (Discourses), 3.14.8 Denken dat we iets met zekerheid weten en kennen is gevaarlijk. Vooroordelen en vooropgezette ideeën vormen een risico. Aandachtige nieuwsgierigheid en verwondering zijn een uitstekend antidotum tegen een opgeblazen gevoel van zekerheid. Een echte wendbare mindset vertrekt vanuit een gezonde twijfel en durft zichzelf en zijn/haar meningen in vraag te stellen. Waar ben ik misschien vooringenomen en bevooroordeeld? Waar heb ik misschien niet aan gedacht? Wat zie ik over het hoofd? Welk ander perspectief kan een licht werpen op de situatie? Wie zou ik best als klankbord of voor advies vragen? Er zijn zoveel goede, krachtige en onderzoekende vragen te stellen. Je mindset in beweging zetten en laten verschuiven kan daarbij helpen; Een verschuiving van : een groei mindset (vs. een vaste mindset);. een open mindset (vs. een gesloten mindset);. een lerende mindset (vs. een oordelende mindset);. een moedige mindset (vs. een vermijdende mindset).. Mijn ervaringen met coachees, leiders, teams en organisaties versterkt me in de overtuiging (opletten Leon) dat een gezonde dosis zelfliefde de basis kan vormen voor een gezonde kracht en kwetsbaarheid. Deze mindsets kunnen ons ondersteunen om het risico te nemen met aandachtige nieuwsgierigheid en verwondering naar situaties en omstandigheden te kijken en ze te onderzoeken. Ze kunnen me helpen om echt kritisch te denken en echt samen te spreken, en zo betere inzichten opleveren, bijdragen aan aangepaster beslissingen en oplossingen. Wendbaarheid vraagt om een goede en gezonde verbinding met mezelf en anderen. Zodat je onafhankelijk en vanuit wederzijdse afhankelijkheid kan denken, voelen en handelen.

“Als je eventjes je aandacht laat verslappen, denk dan niet dat je er weer de controle over krijgt wanneer je maar wilt. Bedenk dat door de fout van vandaag alles wat erop volgt als vanzelf slechter is… Is het mogelijk om nooit fouten te maken? Uiteraard niet, maar het is mogelijk om iemand te zijn die altijd zijn uiterste best doet om fouten te voorkomen. Want we moeten tevreden zijn met ontkomen aan een paar fouten door onze aandacht nooit te laten verslappen. “ -Epictetus, Dissertationes (Discourses), 4.12.1;19 Je aandacht is een van je belangrijkste (hulp)bronnen. De kwaliteit van je aandacht is een essentiële bouwsteen voor onverstoorbaar en wendbaar leiderschap. De kwaliteit van je aandacht is onlosmakelijk verbonden met de kwaliteit van je energie. Rust en veerkracht zijn belangrijk om de kwaliteit van je energie en aandacht te onderhouden en versterken. Wij gebruiken bij Fly de ‘Resilience pyramid’ als een model om dit voor te stellen. Uit wetenschappelijk onderzoek weten we ondertussen wat er zoal kan bijdragen aan je veerkracht en kwaliteit van energie en aandacht : -voldoende en goede kwaliteit van slapen -voldoende rust en ontspanning -gezonde voeding op de juiste momenten -weinig tot geen alcohol en vooral veel water drinken -geregeld voldoende afstand, ruimte en tijd nemen -niet multitasken …. De kwaliteit van je energie zal bijdragen aan de kwaliteit van je aandacht en bewust-zijn. Kwaliteit van aandacht zal je helpen om vanuit een stimulerende mindset te ervaren, inschatten, denken en beslissen (shifting minds). De kwaliteit van je aandacht kan ook je gemoedsgesteldheid en je emotionele staat mee beïnvloeden (elevating moods). Een wendbare geest en een onverstoorbare gemoedsgesteldheid kan je helpen om aangepast (optimaal of goed genoeg) te handelen. Door dat te doen ga je je mogelijkheden en opties vergroten. Dit alles kan je helpen om ‘Risico’s te verzilveren’, om de verbinding te maken met mijn boek dat deze week uitgekomen is bij Lannoo Campus.

“Zie hoe de sterren rondgaan in hun baan en weet dat ook jij in die rondgang meegaat. Bedenk voortdurend hoe de elementen in elkaar overgaan, want door een dergelijke voorstelling wordt ons aardse leven van onzuiverheid bevrijd.“ -Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 7.47 Het is bijna onmogelijk om naar de sterren en de kosmos te kijken en daar niets bij te voelen. Aan de ene kant voelen we ons ongelooflijk klein in vergelijking met het universum; aan de andere kant voelen we een enorme verbondenheid met het grote geheel. De uitgestrektheid van de kosmos in tijd en ruimte is een goed tegengif voor teveel aandacht en energie besteden aan de kleine problemen van alledag, om dingen hun juiste plaats en ruimte te geven. Het is bij uitstek een middel om vooringenomenheid en te grote zekerheden tegen te gaan, om gezonde twijfel ruimte te geven. In de kosmologie worden fundamentele zaken bekeken en in vraag gesteld. Zo zagen Stephen Hawking en Thomas Hertog zich uitgedaagd door de vraag of we over universum of multiversum moeten spreken, over planmatig (doelgerichtheid) of niet. (Thomas Hertog, Het ontstaan van de tijd) De grote achterliggende vragen zijn eigenlijk de levensvragen, over oorsprong en bestemming ; Waar komen wij vandaan? Waar gaan wij naartoe? Ware zoekers (zoals Hawking en Hertog) blijven twijfel(en) zaaien. Ze gedijen in het (nog) niet weten en kennen, het ongekende, en in het exploreren en onderzoeken van het onbekende. Zij blijven in vraag stellen, zonder de grond onder hun voeten te verliezen. Zij begaan paden die nog niet begaan zijn. Zo komen ze tot een nieuw paradigma. (over oorsprong, evolutie en toekomst van het universum of multiversum). Zij lijken gemaakt om in een omgeving van Risico, ongekenden, onvoorspelbaarheden en onzekerheden te leven en werken. Of zijn ze toch op zoek naar de ultieme verklaring en zekerheid?

“Wie van roem houdt, denkt dat zijn welzijn afhankelijk is van wat anderen doen. Wie van plezier houdt, denkt afhankelijk te zijn van zijn eigen gevoelens. Maar hij die zijn geest beheerst, weet dat zijn welzijn afhankelijk is van wat hij zelf in de praktijk brengt. Wie wil je behagen, wat wil je bereiken en me welke middelen? Denk hierover na. Hoe snel zal de tijd alles aan het oog onttrekken en met hoeveel dingen heeft hij dit niet gedaan? “ -Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 6:51,59 Als je je geluk of welzijn afhankelijk maakt van het bereiken van bepaalde doelen loop je risico. Wat als je het niet haalt of bereikt? Wat als het lot tussenbeide komt? Wat als echt onverwachte zaken verstorend werken? Vraag het eens aan Remco. Laat je dan je geluk niet afhangen van zaken waar je geen (volledige) controle over hebt? Zou het niet beter werken als je plezier haalt uit je handelingen, je best doen,.. ? Daar heb je wel controle over of kan je alsmaar beter in worden. Als je plezier haalt uit : Meesterschap ontwikkelen en zin-volle doelen nastreven. Waar wil jij meester in worden? Wat zijn voor jou echt zin-volle doelen? In welke mate zijn dit echt jouw keuzes? Hier kan je een stevig fundament leggen voor tevredenheid, veerkracht in je werk en leven. Dit kan uitgroeien tot een mooi levenswerk. Iets om over na te denken tijdens een verlengd weekend.

Het 52e stukje gaat over ‘’laat me zien hoe ik moet leven: over kwalitijd van leven.” “Laat me zien dat het goede leven niet bestaat uit de lengte ervan, maar uit hoe het geleefd is, en dat het mogelijk is nee, het komt zelfs heel erg vaak voor – dat iemand een lang leven heeft gehad, maar te weinig geleefd heeft. “ -Marcus Aurelius, Overpeinzingen, 6:51,59 Laat me zien hoe ik moet leven. Hoe kan ik mijn tijd hier goed invullen? Het valt ons op in ons werk met leiders, maar ook in het dagelijks leven, hoe weinig tijd leiders zeggen te hebben. Tijd is toch wel de meest gehoorde reden of excuus waarom iets onvoldoende of niet gebeurt. Druk is een andere reden waarom het er niet van komt. Druk, druk, druk. Wie houdt hier wie voor de gek? Proberen we de tijd op een of ander manier voor te blijven? Wat gaan we gemakkelijkheidsshalve uit de weg door er geen tijd voor te maken. Door er geen prioriteit van te maken. Als iets zo hardnekkig is dan mag je ervan uitgaan dat het een oplossing is voor een ander probleem. Misschien weerhoudt het er ons van om de echt moeilijke en fundamentele vragen te stellen. De vlucht in de actie en het doen, en dus geen tijd overhouden, maakt dat we altijd wel goede redenen hebben om deze vragen uit de weg te gaan. Voor de echt belang-rijke en fundamentele vragen is er tijd en ruimte nodig. Tijd om de ruimte te creëren die je toelaat om je cognitieve en emotionele vermogens maximaal te kunnen inzetten. Ruimte om afstand te nemen en aandacht te geven aan wat echt essentieel is. Om je af te vragen wat echt zin-vol en waarde-vol is in het leven is er ruimte en afstand nodig. Om met een open mind diepe vragen te stellen en te onderzoeken wat je echt wil. Stel jezelf rake vragen, en vragen die raken. Pas dan kan je beginnen nadenken over de consequenties, de keuzes en beslissingen die dat meebrengt. Pas dan kan je echt wendbaar zijn. Eerst moet je tijd zien als een rekbaar begrip. Dan ontstaat er ruimte om er anders mee om te gaan.