33e FLY wheeler: een ode aan Jurgen Habermas en zijn machtsvrije dialoog

Afgelopen week is Jürgen Habermas op 96 jarige leeftijd overleden. Ik breng graag een ode aan de man die voor velen (en ook mezelf) een inspirerende denker was. 

Habermas was een Duits filosoof en socioloog die zijn leven lang schreef over democratie en burgerparticipatie. Hij verkreeg nationale bekendheid door zijn theorie over de publieke sfeer (openbaarheid).  Deze theorie beschreef hij in zijn boek Strukturwandel der Öffentlichkeit (1962). Als zijn magnum opus geldt echter Theorie des kommunikativen Handelns (1981) waarin hij stelt dat er naast de traditionele instrumentele rationaliteit ook nog een communicatieve rationaliteit bestaat.

Hij behoorde tot de zogenaamde “Frankfurter schule”, met bekende namen als Max Horkheimer, Theodor Adorno of Herbert Marcuse.

Aanvankelijk stond de Frankfurter Schule en hun kritische theorie negatief tegenover het traditionele idee van een rationaliteit die de maatschappij op een goede manier kan inrichten, zoals men dat nog in de periode van de verlichting dacht. Een klassiek werk binnen de Frankfurter Schule is dan ook de Dialektik der Aufklärung (1947) van Max Horkheimer en Theodor Adorno. In dit werk stelden beiden dat het klassieke project van de verlichting heeft gefaald en dat de rationaliteit en haar idealen in haar tegengestelde zijn omgeslagen: in fenomenen als de Holocaust toont het Westen zijn ware gelaat, namelijk dat van irrationaliteit en onderdrukking.

Habermas is het met deze thesis niet eens. Volgens Habermas zijn er immers in de moderne samenleving twee vormen van rationaliteit aan het werk. Ten eerste de doel-middelrationaliteit, een van de ideaaltypes van rationaliteit van Weber. Deze is overwegend werkzaam in wat Habermas het systeem noemt. Ten tweede is er echter ook nog een communicatieve rationaliteit die het bindende mechanisme is in de leefwereld. De fout die Horkheimer en Adorno maakten, was dat ze dachten dat rationaliteit enkel uit doelrationeel handelen bestaat; dit foute idee is te herleiden tot Aristoteles, die rationaliteit al gelijkstelde met praktische kennis over hoe met middelen om te gaan. Habermas betoogt echter dat hiernaast ook nog een andere vorm van rationaliteit bestaat, namelijk een die voortkomt uit de eigenheid van de communicatie zelf. Verder bouwend op de ideeën van Austin en Searle en hun taalhandelingtheorie, stelt Habermas dat achter elke discussie en elk gesprek meer schuilt dan louter woorden. Wanneer mensen in gesprek met elkaar treden, doen ze immers meer dan de ander louter als middel of instrument te gebruiken, maar veronderstellen ze dat ze te maken hebben met rationele personen. (hierover kunnen we nog een boompje opzetten).

 Zo stelt Habermas dat bij elk gesprek er drie geldigheidsaanspraken worden gedaan:

1. waarheid: men veronderstelt dat de gesprekspartner de waarheid spreekt
2. normativiteit: men veronderstelt dat de gesprekspartner gerechtigd is om de uitspraken te doen die hij doet
3. waarachtigheid: men veronderstelt dat de gesprekspartner meent wat hij zegt en de discussie serieus neemt

Habermas heeft deze manier van kijken en spreken met elkaar ontwikkeld met het oog op een deliberatieve democratie.

Als we op dit moment naar de wereld kijken zien we een (harde en brutale) realiteit waarin het soort deliberatie die Habermas voorstaat ver weg is.  Liegen, bedriegen en bedreigen lijkt terug te zijn van misschien niet helemaal weggeweest.  We kunnen niet naast deze realiteit kijken en tegelijkertijd dienen we wel vanuit een sterke en weerbare positie te streven naar een verschuiving richting open, waar en rechtvaardig gesprek zonder dwang.

Dat zal wellicht een werk van lange adem zijn waarbij we niet zeker zijn van de uitkomst.  Dat hoeft ons niet tegen te houden.  Ik noem het graag een (levens) houding of mindset van positief realisme.  Face the brutal facts and don’t give up.

Voor mezelf en Fly is Habermas steeds een inspirerende denker en doener geweest die wij inzetten in ons werk met leiders, teams en organisaties.

Wij hebben zijn machtsvrije dialoog vertaalt in het BIMO model dat staat voor met elkaar spreken en argumenten uitwisselen om tot een gedeelde visie te komen over wat inhoudelijk en moreel waar en juist is.

Het gaat om spreken

-op een Begrijpelijke manier

-over wat Inhoudelijk waar is, (realiteit)

-over wat Moreel waar of juist is, (ethiek)

-op een Oprechte wijze waarbij je intenties en be-doel-ingen transparant op tafel liggen, zonder verborgen agenda

Het is een zeer waardevol instrument dat wij graag inzetten om beter inzicht te krijgen in en onze manier van spreken met elkaar te verbeteren.

Leon Vliegen