13e FLY wheeler: helder zien(de)

De vorige FLY wheeler had ik het over aandacht geven.  Met aandacht geven begint alles.  Als je helder wil zien, waarnemen of ervaren dien je eerst en vooral oprechte aandacht te geven.

Aandacht geven met open geest helpt om de realiteit te zien zoals ze is.  En niet zoals je zou willen dat ze is.  Dat laatste heet dan gemotiveerd zien en ervaren.  Je ziet dan wat je wil zien en wil geloven.  En je vertelt jezelf een verhaaltje dat rationaliseert wat je ziet en denkt, wil geloven en denken.

In mijn boek ‘Risico verzilveren’ heb ik het over 8 mentale valkuilen die helder zien en denken kunnen verstoren.  Het is goed je daar bewust van te zijn zodat je kan proberen niet of minder in deze valkuilen te trappen.  Vooral bij belangrijke beslissingen met grote impact kan het helpen om bewust proberen te zien welke valkuilen je kunnen hinderen om de realiteit te zien zoals ze is en je beslissingen in de verkeerde richting sturen.

Bias, ruis, GOMM’s, emotie, ego, expertise, groepsdruk- en denken, macht en politiek.

1. Bias : vooroordelen of vertekeningen in je perceptie van de realiteit. Een eenvoudig voorbeeld hiervan is bevestigingsbias.  Je ziet alleen de dingen die bevestigen wat je al denkt, en niet wat het tegenspreekt.  Zo kennen we wel 130 tot 150 vormen van bias.
2. Ruis : van ruis (niet de ruis die we kennen van de ruis tussen boodschapper en ontvanger) is sprake wanneer mensen waarvan je zou verwachten dat ze het met elkaar eens zijn, eenzelfde inschatting en oordeel vellen over een situatie het niet eens zijn. chirurgen die over dezelfde gegevens beschikken, erg ervaren zijn oordelen toch verschillend over eenzelfde dossier.
3. GOMM’s : gedachten, overtuigingen, mentale modellen (of paradigma’s, kaarten van de werkelijkheid) Ieder van ons bouwt in zijn leven, door ervaringen die je hebt en de betekenis of interpretatie die je eraan geeft,  overtuigingen en mentale modellen van hoe de wereld en de mens in elkaar zit.  de meeste mensen zijn (niet) te vertrouwen.  Afhankelijk van deze overtuiging zul je de werkelijkheid anders zien en je anders gedragen.
4. Emotie : emoties en gevoelens kunnen je perceptie sterk beïnvloeden. De bril of het geloof waarmee je naar dingen kijkt bepalen en kleuren zeer sterk je perceptie.  Bepaalde situaties en hoe jij ze ziet en percipieert kunnen bepaalde emoties triggeren en uitlokken.  Ze kunnen je gedachten en gedrag sterk beïnvloeden.  Emotie en ratio, gevoelens en gedachten zijn als een siamese tweeling sterk vervlochten. 
5. Ego : je ego (behoeften) kunnen in de weg zitten bij het helder inschatten en denken. Je kan je ego opblazen of beschermen.  Het kan ermee voor zorgen dat je je niet kwetsbaar durft opstellen en jezelf en je ego beschermt.  Sterk uitgedrukt kan zich dat vertalen in ‘ik weet het, ik kan het, ik ben het’. 
6. Expertise en het gevoel van expert te zijn kan je gedachten en gedrag sterk sturen. Ik ben expert, dus ik zal het wel weten.  Of ik ben expert en men verwacht dat ik het weet en ik wil hieraan voldoen, ook wanneer ik misschien best wat voorzichtiger of bescheidener zou zijn over mijn expertise.
7. Groepsdruk- en denken. Experiment na experiment toont aan hoe sterk groepsdruk en groepsdenken kan spelen.  Het kan maken dat een groep of team geen of onvoldoende gebruik maakt van de informatie, kennis en ervaring die in een groep aanwezig is.  Men volgt soms te gemakkelijk de groep. 
8. Macht en politiek sluit het rijtje af. Wees je bewust van je machtspositie en ga er bewust mee om.  Onderschat als leidinggevende je hierarchische machtspositie en het effect ervan op anderen niet. Durf ook eerlijk in de spiegel kijken en je eigen machtsstreven en behoefte aan macht kritisch te bevragen.  Er is niks verkeerd met macht als ze (aan)gepast wordt ingezet.  Zorg zoals de koningen in het verleden voor een nar in je omgeving die je eerlijk een spiegel mag voorhouden, zonder dat zijn hoofd eraf gaat. (letterlijk of figuurlijk)

Oscar David schreef er een zeer lezenswaardig en confronterend boek over, ‘Macht. Van instinct tot integriteit’.    ‘Als mensen hebben we een instinct dat wil beschermen, heersen en overheersen.  Macht en integriteit lijken een minder vanzelfsprekende combinatie.  Als we in staat zijn om naar onze diepste waarden te handelen wanneer we keuzes maken die de toekomst van anderen beïnvloeden, laten we zien dat we macht uitoefenen met integriteit.’ (p.11)